Tun Kafin A Haifi Uwar Mai Sabulu Balbela Take Da Farinta: Nazarin Hanyoyin Adana Kayayyakin Hausawa Na Gargajiya

Takardar da aka Gabatar a Taron Makon Hausa wanda Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya na Jami’ar Northwest Kano ta Shirya, wanda aka Gabatar a babban Ɗakin Taro na ‘Yanganau da ke Farfajiyar Jami’ar a Ranar Alhamis 29/01/2026

TUN KAFIN A HAIFI UWAR MAI SABULU BALBELA TAKE DA FARINTA:  NAZARIN HANYOYIN ADANA KAYAYYAKIN HAUSAWA NA GARGAJIYA

Daga

Magaji Ahmad Gaya PhD
Sashen Koyar Harsunan Nijeriya,
Jami’ar Northwest, Kano
magaya@nwu.edu.ng /magajiahmadgaya@gmail.com
08066009039

Tsakure

Al’ummar Hausawa, mutane ne waɗanda tun fil’azal suna da hikimominsu da suka gada tun kaka da kakanni, waɗanda suke aiwatar da su har yau. Suna amfani da fasahohinsu da hikimimominsu da basirarsu ta hanyar sarrafa albarkatun da suke kewaye da muhallansu, waɗanda suka haɗa da adana kayayyakin Hausawa na gargajiya domin su samar da kayayyakin amfanin kansu. Manufar wannan takarda ita ce bayyana wasu hanyoyin adana kayayyakin gargajiya wanɗanda suke amfani da su tun kafin haɗuwar su da baƙin al’ummu. An yi amfani da hanyoyin gudanar da bincike, waɗanda suka haɗa da tattaunawa da gani da ido da karantawa daga wasu rubutattun bayanai. An ɗora wannan bincike ne bisa ra’in adana al’adu da cigaban al’umma wato (Cultural Sustainability Theory), shi ya fi dacewa da wannan bincike. Gusau (2015: 55) ya kira makarantar da ta fito da wannan ra’i da suna ‘‘mazahabar adana al’adu” Shi kuma Sha’aibu (2013: 78), ya kira makarantar da ke da’awar wannan ra’i na adana al’adu da suna “mazahabar Muhafaza”. Sakamakon takardar ya nuna cewa, Hausawa suna da hanyoyin adana kayayyaki na gargajiya tun kafin haɗuwarsu da baƙin al’ummu kuma suna amfani da su wajen adanawa haɗi da taskacewa.

Muhimman Kalmomi:  Adana, Kayayyaki, Hausawa, Gargajiya

1.1 Gabatarwa

Wannan takarda za ta yi duba ne a kan kayayyakin da al’ummar ƙasar Hausa suke amfani da su wajen adanawa. Waɗannan kayayyakin gargajiya da za a yi tsokaci a kansu, har gobe da su suke amfani wajen aiwatar da ajiye-ajiye da aikace-aikace. Akwai tarin fasahohi da hikimomi da suka shafi yadda Hausawa suka samar da kayayyakin, musamman in aka yi la’akari da yadda suke taimaka musu wajen gudanar da adana kayayyakinsu cikin sauƙi, ba tare da samu matsala ba. Haka kuma, an nazarci yadda masu sana’ar suke amfani da su kuma an kawo bayanin yadda suke samar da su da kuma nau’o’in aikace-aikacen da ake yi da su. Hausawa suna inganta wasu kayayyakin domin su dace da buƙatun mutane da kuma wannan zamanin da muke ciki. Hakan zai taimaka wajen yin riƙo da tsofaffin kayayyakin domin maimakon a yi wasarere da su gaba ɗaya, akwai buƙatar ƙara inganta su don tafiya da zamani.

1.2 Manufar Gudanar da Bincike

Manufar wannan takarda ita ce, bayyana wasu hanyoyin da ake adana kayayyakin gargajiya wanɗanda al’ummar Hausawa suke amfani da su wajen yin ajiye-ajiye ko taskacewa ko domin gudun salwanta ko kuma domin tarihi da makamantansu. Wata manufar kuma ita ce, bayyana ko fayyace wasu tsofaffin kayayyakin da ake adanawa haɗi da amfani da suke samarwa ga al’umma. Wannan takarda za kuma ta bayyana alfanun da kayayyakin suke da shi wajen adanawa da kuma jan hankalin masu bincike wajen nazarinsu don ceto su daga neman gushewa.

1.3 Ra’in Bincike

Wannan bincike an ɗora shi ne a kan Ra’in Haƙiƙa wannan bincike ya bibiyi ra’o’in binciken al’adun Hausawa daban –daban don tantance wanda ya dace da wannan bincike:  inda aka gano cewa ra’in adana al’adu da cigaban al’umma wato (Cultural Sustainability Theory), shi ya fi dacewa da wannan bincike. Gusau (2015: 55) ya kira makarantar da ta fito da wannan ra’i da suna “mazahabar adana al’adu”. Shi kuma Sha’aibu (2013: 78), ya kira makarantar da ke da’awar wannan ra’i na adana al’adu da suna “mazahabar Muhafaza”.

1. 3. 1 Salsalar Ra’i

Wannan ra’i ya samo asali ne ta hanyar gudummawar masana da hukukmomi da ƙungiyoyin ƙasa da ƙasa, amma duk da haka mutum guda ne ya fi shahara wajen inganta wannan ra’i John Hawkes ana yawan ɗaukarsa a matsayin jagoran wannan ra’i.

 1. 3. 2 Mabiya Ra’i

Ko da yake John Hawkes ne ya fi shahara wajen gabatar da wannan ra’i, amma akwai masana da hukumomi da dama da suka rungumi kuma suka bunƙasa wannan ra’in na adana al’ada. Daga cikin su akwai:

• Unesco da UNDP (United Nations Deɓelopment Programme)

• Daɓid Throsby,

• Jown Hawkes Australian Coucil for the art

• Katrilna Soini & Inger Birkeland

• Nancy Duɗbury

• Keith Nurse

• Graham Fairclough

1. 3. 3 Ayyukan da aka Ɗora Ra’in

Akwai bincike – bincike da dama da aka gudanar a baya waɗanda suka yi amfani da wannan ra’i na adana al’ada daga cikin su akwai John Hawkers (2001) ya yi littafi mai suna The Fourth Pillar of sustainability:  Cultures' Essential Role in Public Planning. Ya jaddada cewa dole ne a haɗa al’adu cikin tsare tsaren cigaba.

Sannan da Daɓid Throsby (2008-2010), ya gabatarda linking cultural and ecological sustainability. The economics of cultural policy ma’ana dangantakar da ke tsakanin al’adu, tattalin arziki da ɗorewar su. Sannan kuma akwai binciken da Unesco ta tallafa a shekara ta (2003-2015), mai taken al’adun gargajiya marasa ganuwa (Intengible cultural heritage), da ilimin gargajiya na asali, sai kuma harsuna da ke fuskantar shuɗewa.

Haka kuma akwai binciken da aka gabatar a jami’o’in gida a kan al’adun Hausawa, daga cikinsu akwai:

• Aminu Lawan, ya yi bincike a kan “Ɗorewar al’adun Hausawa a zamanin zamani”. jami’ar Bayero, Kano

• Zainab Sadiƙ, ta yi bincike a kan “Rawar bukukuwan gargajiya wajen raya al’adu”. Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo, Sokoto

• Abdullahi Musa. ya yi bincike mai taken “Tasirin zamani da adabin baka na Hausa”. Jami’ar Ahmadu Bello, Zariya

• Hadiza Bello, ta yi bincike mai taken ‘‘Rawar ‘yammata wajen kare da ɗorewar al’adu a arewacin Najeriya”. Jami’ar Ilorin

• Sani Ibrahim, ya yi bincike a kan “Gudummuwar sarautun gargajiya wajen ɗorewar al’adu”. Jami’ar Umaru Musa ‘Yar’adua

1. 3. 4 Dangantakar Ra’i da Nazari

Bayanan cikin wannan ra’i suna da dangantaka ta kai tsaye da wannan nazari, sannan za su zamo wani dandamali da wannan bincike zai taka ya hau har wannan bincike ya samu kammaluwa. Saboda ra’in yana bayani ne ta yadda za a tseratar da al’adu daga salwanta, wanda wannan shi ne ƙudirin wannan bincike da za a gudanar.

2. 0 Hanyoyin Gudanar da Bincike

Kamar yadda aka sani babu aikin da za a yi ba tare da bin wasu hanyoyi na gudanar da shi ba. Fayyace waɗannan hanyoyi a cikin bincike irin wannan yana da matuƙar muhimmanci, domin yana taimakawa wajen tabbatar da sahihancin bayanan da aka kawo a cikin aiki. Ba a bar wannan binciken a baya ba ta wannan fuska, domin shi ma an yi amfani da wasu hanyoyi wajen tattara bayanan da suka taimaka wajen aiwatar da shi. Daga cikin hanyoyin, akwai tattaunawa da domin samun nasarar wannan bincike, an yi la’akari da matsayi da kuma shekaru. Mutanen da aka tattauna da su sun haɗa da tsofaffi maza da mata waɗanda suka taimaka wajen fito da wasu muhimman bayanai na waɗannan kayayyakin aiki. An kuma kai ziyarar gani da ido, inda kai tsaye aka ziyarci masu gabatar da ayyukan kaba da maginan ƙasa da fatu kuma aka tabbatar da wasu bayanan da aka samo daga gare su. Baya ga waɗannan hanyoyin da aka gabatar, an kuma tuntuɓi masana na sana’o’in gargajiyar Hausawa, kuma an bibiyi rubuce-rubucen magabata inda aka samu tarin bayanai da suka taimaka wajen rubuta wannan takarda.

3. 0 Nazarin Hanyoyin Adana Kayayyakin Hausawa na Gargajiya

Akwai hanyoyin da ake amfani da su wajen adana kayayyakin Hausawa na gargajiya da iri-iri, amma wannan takarda ta kawo wasu daga ciki, tare da bayaninsu kamar yadda suke a gargajiyar Bahaushe.

3. 1 Rumbu

Rumbu shi ne, “Ɗakin da ake ginawa da ƙasa ko karen dawa ko gamba don adana hatsi” (Sa’id, B. da wasu 2006). Ana saƙa rumbu da ciyawar gamba wadda take da tsawo da ƙwari a kan ɗora ta bisa dirkoki ko kuma ƙaton duwatsu ko kuma a kan gungume saboda ƙwari ko ɓeraye ko ruwa wasu lokutan kuma saboda danshi lema. A kan ɗora masa boto don zuba amfanin gona musamman saboda adanawa. Ana adana gero ko dawa ko gyaɗa ko wake ko maiwa inda za a ɗauro cikin zangarniya. Idan ana buƙata sai a tsakura ko kuma a ɗebo a zuba zanganniya a makayin ƙwarya domin biyan buƙatar yau da kullum.

3. 2 Randa

Wannan wani mazubi ne da ake ajiye ruwa a cikinta. Magina ƙasa sune suke gina randa. Yayin da za a gina ta sai a samo taɓo ƙasa ta jangargari haɗi da ruwa a cakuɗa, a hankali sai a fitar da surarta, ana bi ana gyarawa har dai a samar da ita. Sa’id da wasu, (2006) sun bayyana ta da cewa, wata ƙatuwar tukunya ce da galibi ake zuba ruwa a cikinta, ko kuma ta zamanto taskar ajiye kuɗi. Sannan marina suna amfani da ita a matsayin rijiyar karofi ta rini. Don haka, randa ta daɗe da kasancewa ɗaya daga cikin kayayyakin da Hausawa suke amfani da ita wajen adanawa da taskacewa domin abubuwan da za su iya tasowa haɗi da abubuwan yau da kullum.

3. 3 Ruzu

Wata irin ƙaramar jaka ce saƙaƙƙiya. Ruzu wata jaka ce wadda ake saƙata da kaba ko kuma zare. Tana da ɗan faɗi da tsayi sannan tana da maratayi da ake rataya shi a kafaɗa. Mafarauta suna amfani da ita wajen saka namun daji idan sun kamo a ciki, yayin da suka fita farauta, ko sharani ko ƙuloto. Sannan idan suka dawo gida sukan ajiye naman da suka samo a cikinsa wato Ruzu (Tattaunawa da Baba Sayyadi).

3. 4 Taskira

Ana saka ta don aikin kaɗin zare da abawa tana da fadi kamar faranti ƙarami ko plate na zamani. Sai a shimfiɗa mata fatu ribi-ribi kamar talatin ko ashirin. Maiɗakin kan ajiye wasu abubuwa masu muhimmanci da suka haɗa da kuɗi da ‘yan kunnaye da sarƙoƙi da sauransu ba tare da wani ya gane ƙarƙashin da aka zuba ba. Ana yi wa taskira kirari, “taskira asirin mai ɗaki”. Don haka za a iya cewa, taskira wani ɗan ƙaramin Kwando-kwando ne da aka saƙa da kaba wanda mata ke amfani da shi suna zuba auduga da mazari da alli don yin kaɗi (Sa’id da wasu 2006).

3. 5 Gajiran/Gajirami

Wannan shi ma wata ma’ajiya ce ta gargajiya wadda Hausawa suke ginawa tare da jera su a ɗaki. Akan yi rami matsakaici kamar yadda tukunya ƙarama za ta shiga cikin ramin a layanta su a bango da ƙasa, sai kuma a binne amma bakinsu yana kallon sama. A kan ajiye wake ko gyaɗa ko riguna, ko zannuwa ko hatsi da sauransu, wasu ma har kuɗaɗe suke a jiyewa (Tattaunawa da Maisalati Durɓindai).

3. 6 Adudu

Adudu wata fasahar Hausawa ce wanda ake sarrafa kaba yayin da da ake saƙa ta da gazari da kaba domin ajiye sutura a rufe don kada ƙwari su lalata su. Kuma ta kasance ɗaya daga cikin kayayyakin da Hausawa suke amfani da shi musamman wajen ajiye ko adana wasu haja tasu domin kaucewa daga salwanta ko kuma lalacewa. Sa’id da wasu (2006) sun bayyana ta a matsayin wata ma’ajiyar sutura mai zurfi da kuma murfi wanda ake yi da kaba.

3. 7 Lefe

Mazaubi ne da ake saƙawa da kaba don kaɗar auduga wadda za a kaɗa zare. Yayin da Sa’id da wasu (2006) suka ƙara da cewa, wani makai da ake saƙawa da kaba don saka ko ajiye kayan kaɗi ko zuba kayan aure. Haku kuma, wannan ya sanya Hausawa suke zuba sutura a ciki don kai toshi gidan amaya kafin a yi aure kuma ake kiransa da kayan lefe. Domin cikin lefen kaɗai ake saka waɗannan kayan.

3. 8 Kuratandu

Kuratandu wani ɗan ƙaramin tandu da ake zuba kwalli a ciki. Yayin da ake so a samar da shi akan sami fata ta zamo sarrafaffiyar akuya ko kuma ta tinkiya ko kuma dai ta wata ƙaramar dabbar da ake sarrafawa domin zamar da ita abin da za a saka tozali, sannan kuma a saka matashi haɗi da murfi domin gudun kada ya zube ko kuma ya salwanta. Mazubi ne na tozali da ake sanyawa a ido.

3. 9 Akurki

Akurki ana yinsa ne da itace geza, za a zubar da ganyayyakin dake maƙale a jikin itacen, sai kuma a tsaga itacen gezar gida biyu ko uku a tsaye. Ana saƙa kamar yadda ake kife kwarya, ana yi masa ƙofa da ƙasa, yayin da aka kamala sai samo kashin shanu sai a mamaye ka shin ciki da waje. Yana daga cikin kayyakin Hausawa na gargajiya da ake amfani da shi musamman wajen ajiye da kuma adana tsuntsaye nau’in kaji ko agwagi da zabbi da agwagi yayin da aka saka su a ciki ko kuma suka shiga da daddadare sai a saka murfi a rufe wannan ƙofar ta yadda wani abin cutarwa bazai sami damar cutar da su ba.

3. 10 Cali

Wannan wani abu ne raga-raga wanda ake saka tuluna ko ƙore da makamantansu wasu lokutan akan ɗorawa jaki. Sannan kuma a wasu cali kan kankasance mazubi ne da zuba kayan gona kamar albasa ko yalo wadda ake yinsa da igiya yana da kofofi don kayan su sha iska. Ana amfani da cali a ɗora kan jaki ko takarkari don ɗaukar kaya.

3. 11 Taiki

Mazubi ne na jemamiyar fata wadda ake ɗinkawa wadda za a ɗura tsabar gero ko dawa ko shinkafa wadda zai kwanta kan jaki ko takarkari don kai kayan amfanin gona kasuwa ko kuma wurin da ake da buƙata. Akan zuba tsabar gero ko dawa ko rimi da makamantansu.

3. 12 Kwatanniya

Kwatanniya wani matsakaicin mazubi ne wanda masu sana’ar ginin ƙasa suke samarwa. Ana samun taɓo da jangaggari da ruwa sai a haɗa a kwaɓa, sai kuma samo wata tsohuwar kwatanniyar a mamaye bayanta ana bi ana bugawa kaɗa-kaɗan har ta zama anyi kwafin ta farko. Sai a bi a gaygyara har ta zama abin da ake so ta zama. Ana ajiye ruwa musamman idan za a yi wanka na yara ko kuma manya. Haka kuma ana amfani da ita wajen wanki ko wankin kalwa, sannan ana ajiyewa dabbobi kamar awakai da tunkiyoyi ruwan da zasu sha idan sun dawo gida daga kiwo. Da sauran wasu ƙanana kayayyakin da ake ajiye-ajiye.

3. 13 Akushi

Shi ma kamar sauran ya kasance kwanon da ake cin abinci a gargajiyance, sai dai shi ana sassaƙashi daga itace gungume, ana ajiya a cikinsa kamar tuwo, miya sannan kuma shi ne ake cin abinci a cikinsa. Don haka akushi ya kasance abin amfanin na yau da kullum da ake zuba abinci ko kuma ajiye shi.

3. 14 Ƙwarya

Ana samun ƙwarya daga ɗan duma yayin da ya zama babba ya riƙa. Bayan an ɗebe kayayyakin amfanin gona, sai masu fafar ƙwarya su bi su ɗebo shi sai su raba shi biyu, inda za su fitar da totuwar. Daga nan kuma sai su fafe ciki sarai da haka har ta bushe, sai kuma a sake fafewa ta yadda da za a fitar da dukkan wata totuwa. Ita ma ana amfani da ita wajen ajiye kayyayaki masu yawa a gargajiyance, yayin da ake ajiye dawa ko gero ko wake ko deɓo hatsi daga rumbu, sannan kuma ana amfani da ita wajen shiƙar hatsi idan an yi casa.

3. 15 Tukunya/Talle

Maginan gargajiya na Hausawa sune suke gina tukunyar ƙasa kuma tana daga cikin kayayyakin da ake amfani da su wajen adana ko ajiye kayayyaki wanda Hausawa suke saka suturarsu ko kuɗi ko ko kuma abinci domin gudun salwanta ko ɓata. Kamar yadda, Sa’id da wasu (2006). Suka tabbatar cewa, makai da aka gina da laka aka gasa don dafa abinci ko zuba ruwa ko ajiyewa wani lokaci ma da adanawa. Shi kuwa Talle, wata ‘ya ƙaramar tukunya ce da ake ɗafa miya a cikinta. Ya kasance kamar tukunya sai dai, bai kai ga tukunya girma ba, da shi ake amfani wajen yin miyar abinci. Yayin da aka gama miya kuma a kan ajiye miyar a ciki saboda kada ta lalace ko kuma ta salwanta wasu lokutan ma a kan adana saboda kada akuya ko yaro ko wata dabbar ta zubar da ita.

3. 16 Asusu

Wannan ya kasance wurin ajiyar kuɗi da ake ginawa a jikin bango ko ɗan kurtun yumɓu mai ƙaramar tsaga, ko gwangwani da aka yi masa ‘yar tsaga. Asusu wata ma’ajiya ce da Hausawa suke samarwa ta hanyar sarrafa ƙasa ta yumɓu haɗi da sauran kayyayakin samar da shi. Ana yi masa ‘yar ƙofa kaɗan yadda hannu ba zai iya shiga ba. Dalili kuwa shi ne, duk abinda aka zura a cikinsa ya shiga kenan idan har ana da buƙata sai dai a fasa ko kuma a ɗauki lokaci mai tsawo kafin wani abu ya fito. Daga samansa ana yi masa mariƙa ta ƙasa. Akan zuba kuɗi domin yin ajiya (Tattaunawa da Mukhtar A. Isma’ila).

3. 17 Ragaya

Ita ma hanya ce da Hausawa suke amfani da ita wajen ajiye tare da adana kayayyaki domin kada su salwanta ko kuma kada sulale. Sa’id da wasu (2006) sun ce, ragaya ita ce maratayin ƙore ko kaya da ake ɗaurawa ko ajiye wani a jinkar ɗaki daga ciki, wanda kuma ake saƙawa da tufkakkiyar kaba ko yawa. ” Ragaya ita ce wadda ake saka ƙoƙo ko akwashi a cikin yadda zata zama an sarrafa ta da kaba sannan a yi mata gida-gida ko kuma hawa-hawa musamman domin ajiyar wani abu.

3. 18 Kula

Kula wata babbar butar ce ta ƙasa da ake zuba ruwan sha a ciki domin ya yi sanyi. Ta kasance tana daga cikin jerin kayayyakin ajiyar Hausawa na gargajiya. Ana yin ta da taɓo da jangargari da ruwa. Maginan tukwane da sauran nau’o’in sarrafa ginin ƙasa ne suke samar da ita. Kula na iya zama ƙarama sannan kuma akwai babba, ƙaramar ita ce, wadda ake ajiye ruwa a ciki, musamman lokacin sanyi ko ɗari, a wasu lokutan a kan ɗora ta akan garwashin wuta, ruwan ya yi ɗimi domin samun biyan buƙatar da ake so a samu. Ita kuwa babbar kula, ana ajiye ruwa a ciki, sai dai ba kasafai ake sakata a garwashin wuta ba, an fi ajiye ruwa a ciki ko buƙatar ruwan ka iya tasowa daga kowanne lokaci (Tattaunawa da Muhammad Sani).

3. 19 Ƙaho

Ƙaho ya kasance wani abu ƙashi-ƙashi wanda yawanci guda biyu da yakan fito a kan dabba, kamar saniya ko rago ko akuya ko barewa (Sa’id da wasu 2006). A Baushiyar al’ada, Hausawa suna amfani da hanyoyin gargajiya musamman wajen ajiya a ciki, musamman ƙahon rago ko kuma ƙahon wata dabbar da ban, domin sukan yi ajiya a cikin sannan su rataya shi inda suke buƙata kamar a ƙofar gida ko a tsakar gida a binne domin yin kafi ko kuma dai wani muhimmin al’amari ko kuma domin neman kariya daga al’ajanu ko kuma ɓarayi da dai sauransu.

3. 20 Adada

Wannan wata rumfa ce wanda ake yin ta a tsakar gidan Bahaushe. Ana yin ta da gwafanni da bunu ko ciyawa wasu lokutan kuma akan haɗa da zana da igiya da sauransu. A kan ajiye kayayyaki irin su fatar buhu ko kayayyakin aikin gona da suka haɗa da; magirbi, sungumi, garma, fatanya, gatari, sannan kuma akan ajiye karbi da dai sauran kayyakin da ake da buƙata a ajiye (Tattaunawa da Kawu Mu’azu).

3. 21 Batta

Wani ɗan kuttu ne na ƙirgi wanda ya ɗan ɗara girman kuratandu wanda ake zuba taba gari a ciki (Sa’id da wasu 2006). Wannan yana ɗaya daga cikin kayayyakin Hausawa da suke yin ajiya haɗi da adanawa domin kada su salwanta. Haka kuma matan Hausawa sukan yi ajiyar kayan kwalliya da sauran wasu abubuwa muhimmai kamar tozali ko gyatuma raɗau ko kuma aɗaɗa ko janbaki ko hoda ko jar koya da makamantansu. Don haka Batta tana da siffa kamar haka, a kan shirya da tsara ta kamar siffar adaka sai dai da katako ko kuma ita ce sai kuma a lulluɓeta da fata wanda Dukawa wato masu sana’ar sarrafa fata sune suke samar da ita (Tattaunawa da Malam Gambo).

3. 22 Angara

Kamar sauran kayyayin ajiyar Hausawa, angara ta kasance wata ƙaramar jaka ce mai kama da zabira ta wanzamai amma galibi maharba ne uka fi amfani da ita domin adana kayayyakin harbinsu kamar’ya’yan datsi ko toka ko tsakuwa ko ashana da sauransu. Dukawa ne suke samar da ita saboda ta kasance ta fatar kowacce dabba in dai ta kasance mai faɗi (Tattaunawa da Malam Gambo).

3. 23 Akwatsa

Wani ɗan ƙaramin wuri ne da ake samarwa mai kama da kanta, sai dai bai kai kanta girma ba. Wani lokaci ma ana yin ta adaf da kofa daga cikin ɗaki ko kuma daga waje. Akan yi ajiyar kayyayakin buƙata kamar su guntun man ƙuli ko ashana ko kuka ko manda ko kanwa ko gishiri ko barkono da sauransu (Tattaunawa da Sa’idu Nakande).

3. 24 Bankaɗe

Ya zama daga cikin kayayyakin da Hausawa suke yin ajiya domin adanawa sannan ya kasu gida-gida akwai bankaɗen tabarma da bankaɗen gado da bankaɗen lefe da bankaɗen mataki da bankaɗen faifai da sauransu. Hausawa sukan yi masa waƙa da cewa:  “Bankaɗan lefe na ka zuba mini bani bari sallah ta wuce ni” (Tattaunawa da Adamu Isyaku).

3. 25 Kuikuita

Wata hanya ce ta Hausawa da suke yin ajiya a ciki kuma ana yin ta da kaba. Tana da siffar kuttu, sai dai ba ta kai kuttu girma ba. Kuikuita tana ɗan zurfi kaɗan, tana da murfi, sannan akan yi mata ‘yar mariƙa kamar yadda jaka take. Akan adana kayan kwalliyar mata kamar ɗan kunnaye ko barima ko duwatsu ko murjani ko sarƙa ko awarwaro, ko zobba ko tagulla ko azurfa da sauransu (Tattaunawa da Maisalati Durɓunde).

3. 26 Salka

Wata sarrafaffiyar fata ce da mahauta kan yi wa dabba fiɗar zugazugi, inda za su zare fatar ba tare da an yanka taba, musamman daga wuya zuwa ƙasa. Yayin da su kuma Dukawa suke jemeta wato su kawar da gashin da take ɗauke da shi, sai kuma su rina ta don ta bayar da kalla. Sai kuma a ɗaure dukkanin ƙofofin ƙafar ko a ɗinke su domin kada abin da aka ajiye ko adana su zube. A kan ajiye wasu muhimman abubuwa kamar ruwa ko mai ko hatsi ko gari da sauransu. Sannan kuma a wasu lokuta matafiya ko kuma fatake su kan yi jagami da ita, ko kuma su ɗora akan Jakuna ko Alfadarai (Tattaunawa da Maisalati Durɓunde).

3. 27 Sanho

Shi ma yana daga cikin sahun kayayyakin da ake yin ajiya ko kuma adana wasu muhimman abubuwa wanda al’umar Hausawa suke amfani da shi a cikin al’amuransu na yau da kullum. Sanho wata saƙaƙƙiyar kaba ce da masu sana’ar saƙa kaba suke sarrafawa, yana da siffar saƙa irin takumkumi, amma ya kasance bashi da ƙofofi ko raga irin ta takumkumi, ya kasance haɗaɗɗiyar saƙa ce irin ta mangala. Akan ajiye kayayyakin amfani gona kamar gero ko dawa ko alkama ko Dankali ko wake da sauransu (Tattaunawa da Abdullahi Madaki).

4. 0 Kammalawa

Wannan takarda ta karkata akalarta ne a kan kayayyakinn da ake amfani da su wajen adanawa ta hanyar gargajiya, inda aka kawo bayanansu da kuma yadda Hausawa suke amfani da su a lokacin da buƙatar hakan ta samu. Kayayyaki ne na gargajiya, kuma suna da inganci da sauƙin samuwa haɗi da sauƙin sarrafawa. Amfani da waɗannan kayayyaki ya haifarwa Hausawa da samuwar hanyoyi masu yawan gaske wajen adana kayayyakinsu domin amfanin yau da kullum. Takardar ta mayar da hankali kan kayyayaki da ake amfani da su wajen adanawa da kuma bayyanawa masu nazari da ‘yan baya masu tasowa su sansu don kada su wofantar da su.

4. 1 Sakamakon Bincike

Bayan kammala wannan takarda. Babu aiki mai manufa da za a gudanar a kasa samun sakamakn da ya haifar. Daga cikin sakamakon da aka samu bayan kammaluwar wannan maƙala, sun haɗa da yadda aikin ya gano waɗansu hanyoyi da Hausawa suka bi cikin hikima da fasaha suka ƙirƙiri kayayyakin aikinsu waɗanda suka da ce, kuma suka yi daidai da yadda za su yi amfani da su, ba tare da yi barazana ba.

Da farko, takarda ta gano cewa ta hanyar amfani kayayyakin da ake yin ajiya ko kuma adanawa ake samar da wasu abubuwan da ke taimakawa wajen taskacewa don gudun salwanta. Misali, kamar sanho da randa da rami da makamantansu.

Haka kuma, takardar ta ƙara fito da sunayen wasu kayayyakin gargajiya masu amfani waɗanda ake samarwa, sannan kuma al’umma suke amfani da shi don gudun ɓacewarsu. Misali kamar kuikuito da salka da sanho rumbu da sauransu.

Kazalika, takardar ta a gano cewa mutane masu sarrafa kayayyakin adanawa ko ajiyewai suna bayar da gagarumar gudummuwa wajen kyautata al’adu da kuma haɓaka tattalin arziƙin ƙasa. Domin sakamakon amfani da su na samarda abubuwan gargajiya don amfanin yau da kullum.

Bayan nan kuma, takardar ta lalubo waɗansu kayayyaki waɗanda a yau Hausawa sunayensu kawai suka sani ko suke ji. Amma a ada suna ganinsu tare da amfani da su yadda ya kamata. Misalin irin kayayyakin su ne irin su:  zunguru da akwatsa da tulu da sauransu.

Bayan da aka ƙare wannan takarda, an gano cewa har ma gwamnati da sauran hukumomin gwamnati na sayen wasu kayayyakin da aka sarrafa kayayyakin gargajiya suna adanawa a gidajen adana kayan tarihi na jihar Kano da sauran jahohin ƙasar nan da nuna su a wajen taron baje koli da nuna su musamman lokacin da ake nunin kayan amfanin gona da dai sauran tarurruka da makamantansu.

4. 2 Shawarwari

Wannan takarda tana bayar da shawarwari ga wasu rukunnan al’umma da ƙungiyoyin cikin al’ummar ƙasar Hausa kamar haka:

Da farko, ana bayar da shawara ga al’umma, musamman waɗanda suke amfani da waɗannan kayayyakin a cikin gonaki da gidaje da muhalli baki ɗaya, da su ci gaba da amfani da su. Dalili kuwa shi ne, rashin amfani da waɗannan kayayyaki za ya iya janyo sakaci da lalaci da karya guiwar masu yin su wanda daga ƙarshe ma suna iya yin fatali da su baki ɗaya.

Haka kuma, ana bayar da shawara ga hukumomi da mahukunta, musamman gidajen tarihi da gidajen sarauta da cibiyoyin koyar da al’adun Hausawa da cibiyoyin ilimi na kwalejojin ilimi da jami’o’i na jihohi da na tarayya da su riƙa ba masana da manazarta ƙwarin guiwa da goyon baya a duk lokacin da suka je yin irin wannan bincike a wurarensu.

Kazalika, ana bayar da shawara ga ɗalibai, musamman matasa masu jini a jika da su tashi tsaye, tsayin daka, su bada himma da ƙwazo wajen yin nazari da bincike dangane da abin da ya shafi irin wannan ɓangare. Dalili kuwa ma fi yawancin ɗalibai sun karkata ne a kan jigo da salo da sarrafa harshe. Abin nufi a nan shi ne, ya kamata mu fuskanci al’adunmu na gargajiya kar mu guje su mu faɗa ga na wasu.

Bayan nan kuma, wannan takarda tana shawartar masana da manazarta da su ƙara ba ɗalibai ƙwarin guiwa dangane da yin nazarce-nazarce waɗanda suka danganci irin waɗannan al’adu musamman amfani da kayayyakin da ake adanawa, don ta yin haka ne za a gano waɗansu abubuwa da aka riga aka manta da su. Sannan a san waɗansu sabbi waɗanda ba a san da su ba. Amma hakan ba za ya yiwu ba har sai idan an zurfafa a irin wannan fagen, sannan za a iya cimma wannan buri.

Wata shawarar ita ce ga gwamnati da masu hannu-da-shuni da su tallafa wa masu irin waɗannan sana’o’i na sarrafa kayayyakin da ake amfani dasu a riƙa ba su tallafi na jari ko kayan aiki, za a samu ci gaban da ba a tunani.

Haka kuma, wata shawarar ga gwamnati, ita ce, ya kamata gwamnati ta tabbatar da aiwatar da koyar da sana’o’in gargajiya a manhajojin ilimi tun daga matakin firamare har ya zuwa matakin jami’a, wannan zai ƙara haɓaka sana’o’in gargajiya da bunƙasa al’adu da tattalin arziƙi baki ɗaya.  

Manazarta

Ado, A. (2019). Ra’o’in Bincike Kan Al’adun Hausawa. Katsina:  Goɓernment Printing Press, Nigeria.

Alhassan H. Da Wasu, (1982). Zaman Hausawa. Bugu na Biyu, Kaduna:  Islamic Publication Bureau.

Bargery, G. P. (1934). English Hausa Ɓocabulary. London:  School of Oriented Studies, Uniɓersity Press.

Bunza, A. M. (2006). Gadon Feɗe Al’ada. Lagos:  Tiwal Publication Company.

Sa’id, B. da wasu, (2006). Ƙamusun Hausa. Cibiyar Nazarin Harsunan Nijeriya, Kano:  Jami’ar Bayero.

Muhammad, M. S. (2020). Bahaushiyar Al’ada. Tetfund. Kano:  Bayero Uniɓersity Press.

Soba, S. A. (2012). “Muhallin Bahaushe Jiya da Yau”. Kundin Digiri na Biyu da Aka Gabatar ga Sashen Harsunan Nijeriya. Sokoto: Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo.

MUTANEN DA AKA TATTAUNAWA DA SU

Lamba	Suna	Shekaru	Sana’a	Gari	Rana
1.	Saidu Nakande	60	Manoni	Ɓangashe	20/1/2026
2.	Ibrahim Abubuakar	65	Manomi	Aku	21/1/2026
3.	Mustapha Ibrahim	40	Maƙeri	Gaya	2/1/2026
4.	Malam Gambo	65	Baduku	Gaya	13/1/2026
5.	Tabawa Adamu	61	Sana’ar Kaba	K/ Gabari	11/1/2026
6.	Baba Sayyadi	43	Maƙeri	Gaya	5/1/2026
7.	Mukhtari A. Isma’ila	45	Magini	Ƙwandaroso	11/1/2026
8.	Dr. Abdullahi Madaki	62	Malamin Jami’a	Gaya	6/1/2026
9.	Kawu Mu’azu	57	Wanzami	Tarauni	3/1/2026
10.	Maisalati Durɓundai	58	Magini	Kumbotso	1/1/2026
11.	Adamu Isyaku	68	Masanin Al’adu	Gamoji	15/1/2026
12.	Sadiya Sabo	60	Saƙar Kaba	Aku	29/1/2026
13.	Dauda Yusif	50	Manomi	Gaya	26/1/2026
14.	Muhammad Sani	65	Sana’ar Fafa	Shagogo	19/1/2026
15.	Mu’azu Adamu	72	Mai Unguwa	Matamawa	20/1/2026