Citation: Isah Abdullahi MUHAMMAD (Ph.D) (2018). ‘Turke’ A Ilimin Ƙirar Kalma: Ƙarin Haske. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 6. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660
‘TURKE’ A ILIMIN ƘIRAR KALMA: ƘARIN HASKE
Isah Abdullahi MUHAMMAD (Ph.D)
Abstract
Morphology is the branch of linguistics that systematically studies the
properties of words of language. Words are built with two morphological
objects: ‘Bases’ and ‘affixes’. This paper concentrates more on ‘Bases’
particularly in Hausa, because most of the writings on Hausa morphology pay
more attention on affixes in Hausa than Bases. It was observed that in Hausa,
bases are either ‘roots’ or ‘stems’. Roots are simplex bases without any remaining
affix. But stems are complex consisting at least one root and affix (Booij,
2005). In another opinion, when an inflectional affix comes immediately after
root, that is ‘stem’. But when root preceded derivational affix, that base ‘is
root’ (Bauer 1988). This paper investigates the distinction between ‘root-base’
and ‘stem-base’ with relevant data from Hausa. Finally, this confirms the
assumption postulated in Arad (2003, 2005) and Marantz (2001, 2007) that word
either be formed from root (inner morphology) or word formed from word (outer
morphology).
Tsakure
Ilimin ƙirar kalma ɓangare ne na ilimin kimiyyar harshe mai bayani dalla-dalla bisa tsari a
kan kalmomin harshe. Kalmomin harshe ana gina su ne, bisa tubalai biyu. Waɗannan tubalai sun ƙunshi: Tubalin ‘Turke’ da na ‘Ɗofanai’. Wannan maƙala, ta manyar da hankali ne ga ‘turke’ musamman a harshen Hausa. Dalili
kuwa, mafi yawan rubuce-rubucen nazarin ƙirar kalma a Hausa
sun fi mayar da hankali ne ga ‘Ɗofanai’ fiye da turaku. Wannan ya sa a nan aka
tattauna a kan ‘turke’. Haka ma, maƙalar ta gano cewa
turke a Hausa ya kasu gida biyu: Akwai ‘turken saiwa’ da ‘turken tushe’. Sayyu
a ko’ina turaku ne na kalma masu sauƙi, waɗanda babu ragowar
wani ɗofane a jikinsu. Amma, turakun tushe, turaku ne masu sarƙaƙiya masu ƙunshe da a ƙalla ‘saiwa’ da ‘ɗofane’ (Booij, 2005).
A wani ra’ayi, saiwa ita ce wadda aka ɗafa wa ɗofanen tsirau, shi ko tushe wanda aka ɗofanen kumbura. Bayan haka, an yi nazarin bambancin da yake a tsakanin
turken saiwa da turken tushe tare da kawo misalai daga Hausa. A ƙarshe, waɗannan bayanai suna ƙara tabbatar muna da sahihancin iƙirarin da aka yi a Arad (2003, 2005) da kuma a Maratz (2001, 2007) cewa
ana iya ƙera kalma turken saiwa (wanda shi ne ƙira ta ciki) ko kuma
a ƙera kalma daga kalma (wato ƙirar kalma ta waje).
1.0 Gabatarwa
Harshen Hausa yana da a ƙalla masu sadarwa da
shi fiye da miliyan arba’in. Hausa tana da kaso mai tsoka na masu magana da shi
a Nijeriya da Ghana da Kamaru da Sudan da Libiya da kuma Nijar. Hausa tana
cikin kason harsuna da ke cikin iyalan Chadi a ƙarqashin babban kaso
na iyalan ‘afroasiatic’. (Amfani, 2011, 2016).
Ilimin ƙirar kalma fage ne daga rassan ilimin kimiyyar harshe,
mai bayani dalla-dalla bisa tsari a kan ƙirar kalmomin harshe.
A cikin harshe akan sami nau’o’in kalmomi biyu: Masu saiwa da marasa saiwa.
Masu saiwa suke da kaso mai tsoka. Sannan an gina su ne da tubalai biyu:
Tubalin turke da tubalain ɗofanai. Malaman ƙirar kalma a Hausa sun yi rubuce-rubuce da dama (
kamar Skinner 1977, Jinju 1980, Bagari 1986, Fagge 1993, 2004, 2013, Abubakar
2001, Sani 2002, 2011) a kan ɗofanai fiye da turaku ginin kalma. Haƙiƙa ‘turke (
base)’ muhimmin tubali ne na ginin kalmomi a Hausa, kuma majingina ce ta ɗofanai.Turke ya kasu
gida biyu: Turken ‘Saiwa’ ( root base) da turken ‘tushe’ ( stem base). Kuma
kowannensu za a yi bayaninsa.Sannan turken saiwa ya sha bamban da turken tushe ko
ta fuskar suna da ma’ana. Duk waɗannan batutuwa za a tattauna a kan su.
2.0 Ma’anar Ilimin Ƙirar Kalma
Masana ilimin ƙirar kalma suna ba da
ma’anar ƙirar kalma bisa ga abin da suke ganin shi ne ginshiƙin ƙirar
kalma.Wannan ya sa aka sami fahinta biyu da ɓangaren masu ganin kalma a matsayin ginshiƙin nazarin ƙirar kalma
(word-based) da kuma masu ganin ƙwayar kalma a matsayin ginshiƙi (morpheme-based).
Sannan ma’anonin da suke bayarwa suna nuna abin da suke ganin shi ne ƙunshiyar
ilimin ƙirar kalma. Misali Nida (1949, p1) tana cewa:‘Morphology is the study of
morphemes and their arrangements in forming words’ Fassara:‘Ilimin ƙirar kalma
nazari ne a kan ƙwayoyin kalma da kuma yadda ake jeranta su wajen gina kalma’Wannan ya yi
daidai da ma’anar da Amfani (2007, p139) ya bayar, inda yake cewa:‘Morphology
is defined as that branch of grammar which studies the structure of forms of
words, primarily through the use of the morpheme’Fassara:‘Ilimin ƙirar kalma
reshe ne na nahawu wanda yake nazarin fasali na sigar kalmomi ta la’akari da ƙwayar
kalma’Haka ma, Matthews (1991, p. 1) ya ce:‘Morphology is briefly, the branch of
grammar that deals with the internal structure of words’Fassara:‘Ilimin ƙirar kalma a
taƙaice wani reshe ne na nahawu wanda ya ƙunshi fashin nazarin
ciki da wajen kalma.’Wannan ma’anar ta yi kama da abin da Abubakar (2001, p. 1)
yake cewa: ‘Morphology deals with word formation and inflection’Fassara:‘Ilimin
ƙirar kalma ya ƙunshi yin bayani a kan gina kalma da kumburar kalma’
3.0 Turke Da Nau’o’insa
‘Turke’ a nan fassara ce da ake yi wa ‘Base’ wadda
kalma ce ta Ingilishi. Ga ta bakin malaman ƙirar kalma dangane da
ma’anarta:
Bauer (1988, p. 238) ya ce:‘Base: A base is any item
to which affixes may be added’
Fassara:‘Turke : Turke shi ne duk wani tubali da ake
da damar ƙara masa ɗofanai’
Haka ma, Crystal (2008, p. 50) shi ma ya ce:
‘Base: It refers to any part of a WORD seen as a UNIT
to which an operation can be applied , as when one adds any affix to a root or
stem’
Fassara:
‘Turke: Yana nuni ne ga wani ɓangare na KALMA wanda za a ɗora wa wani aiki na ginin kalma, wato kamar ɗafa ɗofane ga jikin saiwa
ko tushe’
Haspelmath (2010, p. 20-24) yana cewa:
‘The part of the word that affix is attached to is
called the ‘base’
Fassara:
Wani ɓangare na kalma da ake ƙara ɗofane, shi ne ‘turke’
Wannan ya nuna cewa, duk wani tubali da ake da damar ƙara masa ɗofane ko wani aiki na
ƙirar kalma, shi ne ‘turke’.
Misali:
a- káámàà
b- káámààwáá
Waɗannan kalmomi (wato kaamaa da kaamaawaa) an gina su da tubali biyu-biyu
wato turken ‘saiwa’ da turken ‘tushe’. Kalmar farko, (a) ‘kaamaa’ an gina ta ne
bisa turken saiwa wato ‘kaam-‘ daaka ɗafa mata ɗofanen ‘-aa’ , sai aka sami kalmar ‘kaamaa’. Amma ita ko kalma ta biyu ,
(b) ‘kaamaawaa’ kalma ce da aka gina bisa turken tushe na ‘kaamaa’. Da aka ƙara mata ɗofanen ‘-waa’ sai aka
sami kalmar ‘kaamaawaa’. Turkey a kasu gida biyu:
3.1 Turken Saiwa (Root base)
Dangane da ma’anar ‘saiwa’ an sami bayanai daban-daban
na magabata. Ga kaɗan daga cikinsu. Abubakar (2001, p. 1) ya ce:
‘Majority of Hausaists would not call ‘gínàà’ as root
but rather the stem (cf Jinju, 1980, Zaria, 1981, and Bagari 1986). The root
according to them is without the terminal vowel so that the structure
‘gin-‘will be the root’
Fassara:
‘Mafi yawan malaman Hausa ba za su kira kalmar ‘ginaa’
a matsayin saiwa ba, sai dai tushe ( kamar yadda yake a Jinju, 1980 da Zaria,
1981 da Bagari, 1986). Saiwa a fahintarsu ɓangare ne na kalma da shi da wasali ƙarshe’
Fabregas & Scalise (2012, p. 36) sun ce:
The segment that remains once we have eliminated all
inflectional and derivational affixes, plus the category markers of a word, is
the ‘root’.
Fassara:
‘Sashe na kalma wanda ya rage bayan an cire duk wani ɗofane na kumbura da
na tsira, tare da masu nuna ajin kalma, wannan ita ce ‘saiwa’.
Haka ma, Harley (2014, p. 225) tana cewa:
‘Lexical items are typically built around a core
element, identifiable by linguists, though not always by speakers, as a root.’
Fassara:
Tubalan kalmomi ana gina su ne bisa wani muhimmin abu,
wanda idon malaman harshe yake iya hangowa ba idon masu da harshe ba, wannan
saiwa.
Daga waɗannan bayanai na ilimi a kan saiwa, wannan maƙala tana ganin saiwa
a idon nazari shi ne:
‘Muhimmin ɓangare na kalma wanda ba shi da ragowar ɗofane a jikinsa a bayyane ko a ɓoye, sannan bai da
wani takamaiman aji na nahawu’
Misali:
a. káámàà
b. kààmámmèè
c. kààmé
Idan aka duba waɗannan misalai da kyau, za a tarar cewa kalmar (a)
‘kaamaa’ aikatau ce. Kalmar (b) ‘kaamammee’, sifa ce. Ita ko, (c) ‘kaame’
bayanau ce. Sannan dukkansu sun yi tarayya a kan saiwa ɗaya wato ‘kaam-‘. Ke nan dukkansu kalmomi ne da ake
ginawa bisa tubalin saiwa, Sannan akwai kalmomi masu tsoka da aka gina bisa
wannan tsari a Hausa. Haka ma, idan aka ce ‘kaam-‘ aka yi shiru, ba a san wace
irin kalma ba ce. Shin suna ce? Ko aikatau ce? Ko bayanau ce? Duk ba a sani ba.
Amma idan aka ɗafaɗofanen ‘-aa’, za a
sami kalmar aikatau ta ‘kaamaa’. Haka ma, idan sifa ce ake son samarwa sai a ɗafaɗafin ‘-ammee’, sai a
samar da ‘kaamamme’. Idan bayanau ake so, sai a liƙaɗofanen ‘-e’ ga saiwar
‘kaam-‘sai a samar da ‘kaame’. Wannan ya ƙara jaddada cewa a
Hausa, saiwa ba ta da cikakkiyar ma’ana balle aji na nahawu, sai an ɗafa mata ɗofane(Mamman 2012,
Embick, 2015)[1].
3.2 Turken
‘Tushe’( Stem Base)
A mafi yawan ayyuka kan ilimin ƙirar kalma, ba
su cika bambantawa ba tsakanin ‘saiwa’ (Root) da ‘tushe’ (stem) ba. Duk da
kasancewarsu mabambanta. Abubakar (2001:1) ya bayyana tushen kalma kamar haka:
‘The structure ‘gin-‘ will be the root, ‘gìnáá’, is
the stem’
Fassara:
‘Fasalin ‘gin-‘, zai kasance saiwa , ‘gìnáá’ kuma shi
ne tushe’
Bauer (1988:253) ya ce :
A stem is a base to which inflectional affixes can be
added’
Fassara:
‘Tushe turke ne wanda ake ɗafa wa ɗofanen kumburau’
Booij (2005,:280 ya ce:
‘The stem of a word is the word form minus its
inflectional affixes’
Fassara:
‘Tushe na kalma shi ne sigar kalma wadda aka cire ɗofane kumburau’
Crystal (2008:452) ya ce;
‘The notion that is to the stem that inflectional
affixes are attached’
Fassara:
‘Abin da ake kira tushe, shi ne inda aka ɗafa ɗofanen kumburau’
Haspelmath (2010:20) sun ce:
‘A base is also sometimes called a ‘stem’ especially
if an inflectional ( as opposed to derivational) affixes attaches to it’
Fassara:
‘Turke, a wasu lokuta yakan kasance tushe, idan aka ɗafa ɗofanen kumbura ( ba na
tsira ba)’
Fabregas & Scalise (2012, 37) sun ce:
Minimal words are combination of roots and formal
markers of category. These combinations are known as ‘STEMS’.
Fassara;
‘Mafi ƙarancin abin da kalmomi suke ƙunsa, shi ne saiwa da
tsararren bayanta na nahawau wato na ajinta. Waɗannan kalmomi da ka gina ta wannan hanya, kowannansu
‘TUSHE’ ne’
Misali:
a- káámàà
b. gídáá
c. fáríí
d. tsàyé
Waɗannan misalai da aka kawo a sama, dukkansu cikakkun kalmomi ne da aka
gina ta amfani da tubalai biyu-biyu. Wato turken saiwa da tubalin ɗofane. Turken saiwar
ita ce ‘kaam-‘ da gid- da far- da tsay-. Sai ɗofanen da aka liƙa musu wato: ‘-àà’ da
‘–áá’ da ‘-íí’ da ‘–é’. Sannan a dalilin ɗofanen ‘-àà’ da aka ɗafa wa saiwar ‘kaam-‘ ta zama aikatau ‘kaamaa’. A
dalilin ɗafa wa saiwar ‘gid-‘ ɗofanen ‘-áá’ aka sami
kalmar suna ta ‘gidaa’. An sami kalmar sifa ta ‘fáríí’ ta hanyar ɗafa ɗofanen ‘-íí’ ga
saiwar ‘far-‘ ne. Sai kalmar bayanau ta ‘tsàyé’ ta samu ta hanyar ɗafa ɗofanen mai aikin nuna
bayanau ga saiwar ‘’tsay-‘ ne. Wannan ya nuna ɗanɗanon ajin waɗannan tushen kalmomi yana ga ɗofanensu ne. Sannan dukkaninsu tushe ne na kalmomin ne, waɗanda aka gina da
tubalin saiwa da a ƙalla ɗofanai ɗaya-ɗaya ga kowace saiwa.
Daga waɗannan bayanai, ana iya kasa tushe gida biyu: (a) buɗaɗɗe (Open stem) (b)
rufaffe ( Close stem). Buɗaɗɗen tushe, tushe ne da
yake ba da damar ƙara masa wani ɗofane. Alal misali, kalmar ‘kaamaa’, ana iya cewa ‘kaamaawaa’ da
‘kaamaawar’ da kuma ‘kaamaawarsu’. Haka ma, akwai ‘gidaa’ da ‘gidan’ da
‘gidansu’. Sannan ita ko kalma ‘farii’, ana iya cewa ‘farin’ da kuma ‘farinsu’.
Wannan ya nuna cewa kalmar ‘kaamaa’ da ‘gidaa’ da ‘farii’ tushe ne amma buɗaɗɗu. Amma ‘tsaye’ tushe
ne rufaffe domin babu damar ƙara masa wani ɗofane. Wannan kuma ya faru ne saboda a tsarin irin waɗannan kalmomi na
bayanau, ba a cika samun suna haifar da sababbin kalmomi ba, kamar yadda kalmar
suna take nunawa ko aikatau.
3.3 Kamancin Turken Saiwa Da TurkenTushe
1. Da saiwa da tushe duk turaku ne na ginin kalma a
Hausa.
2. Hausa tana amfani saiwa da kuma turke wajen gina
adadin kalmomi masu yawa. Wato dai, dukkansu hanyoyi na samar da kamomi ne,
masu matuƙar yalwa (Productive).
3. Dukkansu da a ƙarshe suna samar da
kalmomi ne masu buɗaɗɗen tsari ( open set).
3.4 Bambancin
Turken Saiwa Da Turken Tushe
1. Tushe yakan zo da ɗofane a ƙalla ɗaya, saɓanin saiwa wadda babu
ragowar ɗofane a jikinta.
2. Daga cikin hanyoyin gane saiwa, akwai idan ba ta da
ɗofane gaba ɗaya, ko kuma ya
kasance ɗofanen ya zo gaba
gare ta tsirau ne. Shi ko tushe, ana gane shi idan ya zo da wani ɗofane, ko kuma aka
sami ɗofanen da ya zo gaba
gare shi, to ya zama kumburau.( Bauer 19
Misali:
a) Saiwa b) Tushe
i. kààfìrtáá gidaa
ii. farantaa faraa
3. Saiwa ba ta da wani takamaimn aji saɓanin tushe yana da
aji . Misali
kaam- -aa (aikatau) = kaamaa
-ammee (sifa) = kaamammee
-e (bayanau) = kaame
4. Saiwar takan samar da gini na ciki wato ginin kalma
mai ƙunshe da saiwa da ɗofane. Wato kamar saiwar ‘gid-‘ idan aka haɗa ta da ɗofanen ‘–aa’, za a sami kalmar ‘gidaa’. Wannan ne gin na ciki. Amma
‘kaamaawaa’ da ‘bugeewaa’, kalmomi ne da aka gina bisa tushen kalma ‘kamaawaa’
daga ‘kaamaa’, sai ‘bugeewaa’ daga ‘bugee’.
3.5 Muhimmacin ‘Turke’ A Ilimin Ƙirar Kalma
1. Yana daga cikin muhimmancin ‘turke’ cewa duk
kalmomi masu buɗaɗɗen tsari ( kamar suna
da sifa da aikatau da bayanau) ana gina su ne da turken saiwa ko na tushe.
2. Sannan ga saiwa ko tushe ake samun ma’ana ta wajen
nahawu ( Extra grammatical information). Misali, kalmar ‘gidaa’ ɗofanen ‘-aa’ yake
bayanin saiwar cewa ‘yar ajin suna ce, kuma tilo, mai jinsin namiji. Da waɗannan bayanai, ɗofanen ya gama
aikinsa na nahawu, saura saiwar. Ita ko saiwa ita ce za ta ba mu cikakken hoton
gida a matsayin wani abun da ake ginawa a jera ɗakuna cikinsa (Harley, 2014).
4.0 Kammalawa
Daga cikin abubuwan da wannan nazari ya gano akwai:
Maganar cewa alƙalamin malaman ƙirar kalma ya fi karkata ga bayanin ‘ɗofane’ fiye da saiwa
(kamar yadda ake iya gani a Fagge 2004, 2013, da Abubakar 2001). A taƙaice, wannan
takarda kamar yin wata matashiya ce a kan zurfafa bincike a kan ɓangaren da ya shafi
‘turke’. An kuma gano cewa, turke dai ya kasu gida biyu: Akwai turken saiwa da
turken tushe. Sannan tushe shi ma ya kasu gida biyu: Buɗaɗɗe da rufaffe. Saiwa da tushe suna da kamanci a wasu wurare, sun kuma
bambanta a wasu wurare. Haka ma ba yadda za a gina kalmar ajin ‘suna’ ko ‘sifa’
ko ‘aikatau’ ko ‘bayanau’, sai da gummuwar turken saiwa ko kuma na tushe. Bugu
da ƙari, a wurinsu na ake samun sauran cikakkun bayanai na wajen nahawau.
Manazarta
Abubakar, A.
(2001). An introductory Hausa morphology. Maiduguri: University of Maiduguri.
Amfani, A.H.
(2007). Hausa morphology. In Basic linguistics For Nigerian Languages
Teachers (ed), Ore Yusuf. (Page 138-148).
Amfani, A.H.
(2016). Hausa as emerging official language. Paper presented at Department
Of Nigerian Language, Ahmadu Bello University Zaria.
Arad, M.
(2003). Locality constraints on the Interpretation of Roots: The Case of Hebrew
Denominal Verbs. Natural Language And Linguistic Theory, 21:737-778.
Kluwer Academy Publishers.Netherland.
Arad, M.
(2005). Roots and patterns: Hebrew-Morphosyntax. Netherland: Springer
Publishers.
Bagari, D.M. (1986). Bayanin Hausa: Jagora
ga mai koyon ilimin bayanin harshe. Rabat Maroc: Imprimerie Elmaarif Aljadida
.
Bauer, L.
(1988). Introducing linguistics morphology. Edinburgh: Edinburgh
University Press.
Booij, G.
(2005). Grammar of words: An introduction to linguistic morphology. New
York: Oxford University Press.
Crystal, D. (2008). A Dictionary of linguistics
and phonetics Sixth Edition.United Kindom: Blackwell Publishing.
Fagge, U.U. (2013). Ƙirar kalma a Hausa. Zaria: Maɗaba’ar Jami’ar Ahmadu
Bello Zaria.
Fabregas, A. & Scalise, S. (2012). Morphology
from data to theories. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Harley, H. (2014). On the identity of roots. Theoretical
linguistics 40:225-276.
Haspelmath, M & Sims, A.D. (2010).
Understanding morphology. London; Hodder Education.
Jinju, M. H. (1980). Rayayyen nahawun
Hausa. Zaria: Northen Nigeria Publishing Company.
Mamman, M. (2004). Ƙwayar ma’ana da saiwa:
Nazarin halayensu a Ƙirar kalmar Hausa. Algaita; Journal of Current
Researches In Hausa Studies. Vol 1, no 3.pp 78-87.
Marantz, A, 2001.Words and things. Handout.MIT.
Marantz, A. 2007. Phases and words. In phases
in the theory of grammar. (ed). Sook-Hee Choe, 191-222. Seoul: Dong In.
Matthwes, P. (1991). Morphology.
Cambridge: Cambridge University Press.
Nida.E.A.1949 . Morphology: The descriptive
analysis of words. U S A: University Of Machigan Press.
Sani, M.A.Z. (2002). Alfiyyar Mu’azu Sani I. Kano:
Benchmark Publishers.
Sani, M.A.Z. 2011.Gamayyar tsarin sauti da
tasrifi a Hausa. Zaria: ABU Press.
Zaria, A. B.
(1981). Nahawun Hausa. Zaria: Northen Nigeria Publishing Company.
Ratayen Fassarar Muhimman Kalmomi
English Hausa
Affix Ɗofane
Morphogy Ƙirar Kalma
Item Tubali
Root Saiwa
Tushe Stem
[1]Wannan takarda ta fi mayar da hankali ne a kan saiwa ba ‘Ɗofane’ ba. Saboda haka, ba zurfafa a kan ɗofanan ba. Sannan ana kallon nazarin ta fuskar kai tsaye ‘syncronic’ ba ta mayar da hankali a kan abin da ya shafi nazari cikin tarihi ba ‘diacronic’ ( Historical Linguistics).

0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.