Citation: Mukhtar AHMAD & Nura Bello ABUBAKAR, PhD (2020). Kalmomi Kishiyoyi Masu Alaqa Da Juna A Hausa. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. .8 Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660
KALMOMI KISHIYOYI
MASU ALAQA DA JUNA A HAUSA
Mukhtar AHMAD
DA
Nura
Bello ABUBAKAR PhD
Tsakure
Kishi a kalmomi wani
vangare ne na nazarin ilimin ma’ana, wanda ke nazarin kalmomi waxanda ke da
ma’ana mai akasi da junansu, kamar kowane harshe na duniya. A harshen Hausa ma
ana samun irin waxannan kalmomi. Wannan muqala za ta yi nazarin kalmomi masu kishin
juna a ma’ana, amma kuma a tare suke wanzuwa kamar kalmomin “saye” da “sayarwa”
sai an saye sannan ake saidawa, sannan sai an saida ake saye, haka kuma za a ga
kalmar ‘bayarwa’ da ‘karva’ a lokacin da wani ya bayar to wani ya karva, in
wani ya karva to wani ya bayar ne, da dai sauransu. Wannan muqala za ta yi
bayanin ire-iren waxannan kalmomi da yadda suke. Sannan wannan muqalar tana da
amfani a fannin koyo da koyarwa, a ilimin ma’ana da harshen Hausa.
Abstracts
Antonym is a branch of
lexical semantics in the study of semantics, and in antonym there are some
words called relational opposition. Meanwhile in Hausa there are some words
that can be grouped in relational opposition. The paper entitled: “Kishiyoyin
Kalmomi Masu Alaqa da Juna” examines some words of relational
opposition in Hausa. It utilized Davidson’s (1967) Truth conditional semantic
theory to analyse how Hausa native speakers use words of relational opposition
in their daily Hausa language usage. The aim of the paper is to explain words
in the relational opposition and to point out words in relational opposition in
relation to Hausa language. The study used primary and secondary sources of
data, findings of the study were that are some relational opposition words in
Hausa such as “saye” (buy) and “saidawa” (sells) and “miji” (husband) and Mata
(wife) etc. it was concluded that knowledge of such semantic relation is
important in determining certain lexical relation in Hausa. The paper is a
contribution to the Hausa language studies.
KALMOMIN FANNU
Binary opposition -
Kishi mai akasi
Gradable opposition -
Kishi mai gargada
Non binary opposition -
Kishi marar akasi
Non-gradable opposition
- Kishi marar gargada
Relational opposition -
Kishi mai alaqa
(Ahmad, 2018).
1.0 Shimfixa
Ilimin ma’ana wani
vangare ne na ilimin harsuna wanda ya fi mayar da hankali ga nazarin ma’ana a
kalmomi da jimloli. Ta vangaren nazarin kalmomi ne ake nazarin kalmomi masu
kishin juna a ma’ana, wanda a cikinsa ne ake samun wani vangare na nazarin
kishiyoyi kalmomi masu alaqa da juna tare, kuma ana samun irin waxannan
kalmomin a harsuna da dama na duniya. Misali a Ingilishi akwai kalmomin
kamar, male-female, open-close, enter-out,
da sauransu, kowace kalma kishiya ce ga ‘yar uwarta. Harshen Hausa ma yana da
ire-iren waxannan kalmomi. Wannan muqala za ta yi nazarin irin wannan nau’in
kishi da kalmominsa a harshen Hausa. Amma kafin shiga cikin bayani sosai za a
dubi bayanan masana a kan ma’anar kishi.
An bayar da ma’anar
kishin kalmomi da cewa kalma mai ma’ana akasin wata kalma kamar yadda ya kawo
shi da Ingilishi : “A word that means the opposite of another word”(Oxford Advance Leaner’s Dictionary, 2010, p. 54) kuma an ce kalma ce wadda
ake amfani da ita a ilimin ma’ana, a matsayin wani vangare na nazarin akasi a
ma’anar kalma da Ingilishi ya ce “A term used in semantics as part of the study
of oppositeness of meaning” (Crystal, 2009, p. 28) sannan kishin ma’ana wata
dangantaka ce a tsakanin kalmomi masu akasin ma’ana “Relation in the lexicon
between words that have opposite meanings” (Mathews, 2005, p. 20). Wani masanin
kuma ya ce kalma mai ma’ana ta akasi ita aka sani da kishiyar ma’ana a
Insgilishi kamar haka, “A word which has an opposite meaning is known as an
Antonym” (Murthy, 2007, p. 399). Duk waxannan bayanai suna nuna cewa kishin
kalmomi na nuna kalmomi za su samu ma’ana daura da juna ko hannun riga da juna.
2.0 Ayyuka Masu Alaqa da
Wannan Aiki
Akwai ayyuka da aka yi
waxanda suke da alaqa da wannan takarda, ire-iren waxannan ayukkan sun qunshi:
Ibrahim, (2009), ya yi binciken digiri na farko mai taken “Nazari a kan
kalmomin Hausa masu bambancin ma’ana. A ciki ya kasa kalmomi masu kishin ma’ana
kashi biyu, na farko su ne ya kira kalmomi masu tsayayyun kishiyoyi ma’ana (Non
gradable) na biyu ya kira su kalmomi marasa tsayayyun kishiyoyi ma’ana
(gradable). Sannan kuma Usman, (1990) ta yi binciken digirin farko mai taken
“Antonyms in Hausa” ta kawo kashe-kashen kalmomi masu kishi ma’ana kuma ta yi
bayanin ‘gradable da non gradable’ wato kalmomi masu tsayayyun kishiyoyi da
marasa tsayayyun kishiyoyi. Waxannan ayyuka suna da alaqa da wannan muqala sai
dai sun bambanta, inda su suna magana ne a kan dukkan kalmomi da suka kasance
suna da kishiya a ma’ana da kashe-kashensu. Amma wannan muqala za ta yi magana
ne a kan vangare guda daga cikin vangarorin kishin ma’ana.
3.0 Ra’in Bicike
Wannan muqala za ta yi
amfani ra’in truth conductional semantic theory wato ra’in
gasgantawa na ilimi ma’ana, a cikinsa ma za a kevanta a vangaren zozozo
(entaiment). Wannan ra’in yana bayanin cewa gaskiyar magana ta farko tana kan
gaskiyar magana ta biyu, wato idan ‘A’ gaskiya ce to ‘B’ ma gaskiya ce. Kuma
idan ‘B’ ba gaskiya ba ce to ‘A’ ba gaskiya ba ce, za a yi amfani da wannan
ra’in don a nuna kalmomin wannan vangare na kishin ma’ana tare suke, faruwar
xaya shi zai sa shi ma xayan na tare da shi ya faru.
4.0 Hanyoyin Tattara
Bayyanai
A wannan bincike za a
dubi maganganun Hausawa na yau da kullum, misali a dandalin hirar da ake yi yau
da kullun da marece a sabon layi, jihar Katsina, majalisar qofar gidan Jazuli
Suleman a Unguwar Tudun Wada, Sokoto, sannan kuma za a yi amfani da littafai
kamar qamusai, irin su Bargery (1934) da qamusun Cibiyar Nazarin Harsunan
Nijeriya, na Jami’ar Bayero (2006) da littaffan ilimin ma’ana irin su Palmer
(2006) da Lyons (1996) da dai sauransu.
5.0 Kalmomi Kishiyoyin
Juna
Kishin ma’ana ya kasu
kashi biyu, (1) Akwai vangaren kalmomi masu akasin ma’ana da (2) Marasa akasin
ma’ana. Vangaren masu akasin ma’ana shi ma ya kasu kashi biyu: (1) akwai kishi
mai gargada da (2) kishi maras gargada. Kishi mai gargada shi ne inda kai tsaye
ba a cewa ga kishiyar kalma, sai an samu wani abu ya shiga. Sannan kishi marar
gargada shi ne inda kai tsaye ake samun kishiyar kalma. To kalmomi kishiyoyi
masu alaqa da juna, xaya daga cikin kalmomin kishi maras gargada ne.
6.0 Kalmomi Kishiyoyin
masu Alaqa
An ba da ma’anar kishin
Alaqa da cewa “kishini ne mai wanzuwa a sumu jituwa a zamantakewa, da matsayi
na musamman a dangantaka” a Ingilsihi ya ce “The opposition exists in the
definition of reciprocal social role or spatial relationships” (Ndimele, 2002,
p. 72). A nan, ana samun kalmomin da ma’anar kowace kalma tana da alaqa da
kishiyarta. Domin a duk lokacin da aka samu faruwar xayan kalmar, to sai xaya
ta faru, wato faruwar xaya kalmar ya danganta ne da faruwar kalma ta biyu. Ga
misalansu kamar haka:
1a. Ángoò
b. Ámáryáa
A nan kalmar ango
kishiyar kalmar amarya ce. Amma ba ya yiwuwa a samu ango ba amarya.
2a. Báyárwàa
b. Kárváa
A nan, mutum ya ba da
abu a lokacin da aka sami mai karvar wannan abin. Kuma a duk lokacin da aka
bayar to an karva. Idan kuma aka karva to an bayar ne.
3a. Míjìi
b. Màatáa
A qamusun Hausa na
C.N.H.N (2006, sh. 345) an kawo ma’anar miji da cewa “mutum wanda yake auren
mace”. Ke nan ma’anar kalmar miji tana tare da auren mace wato mata ke nan. To,
kalmar miji da mata tare suke.
4a. Málàmíi
b. Xáalìbíi
A al’adar Hausa idan aka
ce ga malami to yana da xalibi, in kuma aka ce ga xalibi, to lalle yana da
malami.
5a. Sàyée
b. Sàyârwáa
A duk lokacin da wani ya
sayi abu, to wani ne ya sayar da shi, in kuma mutum ya sayar to lalle wani ne
ya saya. Saboda haka, saye na tare da sayarwa.
6a. Ùbáa
b. Úwáa
A mafi yawan lokaci uba
da uwa tare ake samun su ga mutum, sai Annabi Adam da Annabi Isa da Allah ya
halitta da mu’ujiza. Idan aka ce mutum yana da uba to lalle yana da uwa, kuma
idan aka ce mutun na da uwa to lalle yana da uba, sai dai ya zama ba na halal
ba.
7a. Ùbáa
b. Xáa/Xìyáa
A nan, idan aka ce mutum
uba ne to lalle yana da xa ko xiya, ko da na jingina ne, wato ba shi ne ainihin
mahaifin ba, amma ya kai shekarun haihuwarsa, ko ya zamo xan uwan mahaifin
yaro. Idan kuma aka ce ga xa ko xiya, to lalle akwai uba.
8a. Úwáa
b. Xáa/Xiyá
Idan aka ce ga uwa, to
akwai xa ko xiya, kuma idan aka ga xa ko xiya to lalle akwai uwa, ke nan tare
suka faruwa.
9a. Shùgàbáa
b. Mabiyaa
Idan aka ce wane shugaba
ne, lalle yana da mabiya. Idan kuma ga mabiya to lalle akwai shugaba, ke nan
kishiyoyin juna ne amma tare suke.
10a. Má’áikátáa
b. Má’àikàcíi
A duk lokacin da aka
samu ma’aikata to lalle akwai masu aiki a ciki, kuma idan ga ma’aikaci, to
lalle akwai inda yake aiki (ma’aikata).
11a. Màigídáa
b. Yaáròòn gídáa
Kowane yaro yana aiki ne
a qarqashin maigidansa. To ke nan idan ga maigida akwai yaronsa, in kuma ga
yaron gida to lalle akwai maigida.
12a. Hássàan
b. Hùsáiní
A al’adar Hausawa idan
aka haifi ‘yan biyu ana yi musu suna Hassan da Husaini. Wato wanda aka haifa da
farko shi ne Hassan, wanda ya zo na biyu shi kuma Husaini. To shi ya sa duk
inda aka ji Hassan to yana da Husaini, in aka ji Husaini to akwai Hassan xinsa.
13a. Hásànáa
b. Húsà
Haka ma ko a vangaren
jinsin mata, idan tagwaye ne to ta farko sunanta Hassana ta biyun sunanta
Hussaina. To a duk inda aka samu Hassana to akwai Hussaina. Kuma duk inda ake
da Haussaina to akwai Hassana.
14a. Yàayáa
b. Qánìi
A duk lokacin da aka ji
an kira yayana, to wanda ya furta maganar qani ne, ko qanwa ce, kuma idan ka ji
an furta kalmar qaninsa ko qanwata to wannan da ya furta haka yaya ne ko yaya
ce.
7.0 Abin da Bincike ya
Gano
a. An gano cewa a harshen Hausa akwai kalmomin kishiyoyin juna masu
alaqa.
b. An gano cewa nazarin kishiyoyi kalmomi masu alaqa da juna yana da
alaqa da ilimin harshe.
c. Kuma kalmomi masu alaqa da juna suna kawo bayanin faruwar abu ko
rashin faruwarsa. Misali kalmomin ‘saye’ da ‘sayarwa’ kowace na tabbata da
faruwar ‘yar uwarta, idan an sayi abu to mai abin ya sai da, idan kuma mai kaya
ya ce ya sai da, to lalle an saya ne.
8.0 Kammalawa
A taqaice a wannan
muqala an kawo bayanin kalmomin da suke kishiyoyin juna ne kuma masu alaqa da
juna, wato tare suka faruwa. Wannan ya nuna cewa duk da zamansu kishiyoyi suna
da alaqa ta sosai domin da xaya ake tantance xayan, kowane ma ba ya faruwa sai
tare da faruwar xan uwansa. Duk da yake akwai bambanci a ma’ana amma wanzuwarsu
tare yana nuna alaqarsu ta qut da qut.
Manazarta
Ahmad, M. (2018). Kishi
da kashe-kashensa a kalmomin Hausa. Alsun Journal of Humanities. 1
(l. 1)
Crystal, D.
(2009). A dictionary of linguistics and phonetics. Black well
publishing.
Hornby A. S.
(2010). Oxford advanced learner’s dictionary of current English. Oxford.
Ibrahim, B.
(2009). Nazari a kan kalmomin Hausa masu bambancin ma’ana. [Kundin
digiri na farko]. Jami’ar Usman Xanfodiyo.
Mathews P. H.
(2005). Oxford concise dictionary of linguistics. Oxford University
Press.
Murty, S. D.
(2007) Contemporary Englih grammar. Book Master.
Ndimele, O. M.
(2007). Semantics and the frontiers of communication. Port Harcourt
Publishing House.
Palmer, F. R.
(2002). Semantics. Cambridge University Press.
Saeed, I. J.
(2006). Semantics. Blackwell Publishing.
Sadiya, U. (1990). Antonyms
in Hausa. Kundin digiri na farko. Bayero University Kano.

0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.