Citation: Dr. Abdullahi ASIRU (2018). Gudummawar Adabin Baka Wajen Bunƙasar Shirye-Shiryen Gidan Rediyo: Nazarin Kwalliyar Magana A Cikin Shirin “Inda Ranka Na Gidan Rediyon Freedom Fm 99.5 Kano. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 6. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660
GUDUMMAWAR ADABIN BAKA
WAJEN BUNƘASAR SHIRYE-SHIRYEN GIDAN
REDIYO: NAZARIN KWALLIYAR MAGANA A CIKIN SHIRIN “INDA RANKA NA GIDAN REDIYON
FREEDOM FM 99.5 KANO
Dr. Abdullahi ASIRU
ABSTRACT
This paper examines the Rhetorics in “Inda
Ranka” Programme of Freedom Radio 99.5 FM Kano. The paper focuses on the
presenter’s usage of Hausa Rhetorics in conducting the programme. The Rhetorics
employed in the programme includes: sarcasm, egocentrism incites, lampoon,
praising, as well as exaggerations. The use of these Rhetoric serve as the main
reason that makes the programme famous among the teaming listeners of the ‘Inda
Ranka’ programme. Hence it also makes the media house the most popular in Kano
and beyond.
1.0 Gabatarwa
Wannan takarda ta yi
tsokaci ne a kan irin rawar da shirin “inda Ranka” na gidan rediyon (Fredom
99.5FM Kano) yake takawa. Wannan shiri ya ƙara wa gidan rediyon samun
farin jini da karɓuwa ga jama’a a sakamakon
yin amfani da kwalliyar magana. Wannan takarda ta bibiyi wasu daga cikin
ire-iren waɗannan shirye-shirye domin
fayyacewa.
Ire-iren kwalliyar maganar
da aka duba sun haɗar da habaici da yabo da zuga da kirari da shaguɓe da zambo da koɗa kai da kambamawa.
1.1 Taƙaitaccen Tarihin Gidan
Rediyo (Freedom 99.5 FM Kano)
Freedom
muryar jama’a (Ɓoice of the people) wanda
ya fara gudanar da ayyukansa na shirye-shirye a watan Disamba, 2003 da isassun
kayan aiki na zamani da ƙwararrun ma’aikata. Ya kasance gidan rediyo
mai zaman kansa na farko a jihar Kano da ke Arewacin Nijeriya da ya fara
gudanar da shirye-shirye masu gamsarwa ga jama’a.
Gidan
Rediyon (Freedom) ya fara gudanar da shirye-shirye da tasha ɗaya a Kano, sannan ya ƙara buɗe wata tashar a garin Dutse
da ke Jihar Jigawa a shekarar (2007). Haka sun sake samun lasisin kafa
wasu tashoshin har guda huɗu, wato na Sakkwato da Maiduguri da Dala FM
Kano. Sannan an buɗe tashar Kaduna a shekarar 2012.
A
cikin jajircewa da ƙwarewa wajen samun ingattattun labarai masu
madogara, al’amuran yau da kullum da ƙirƙirarrun shirye-shirye
masu ƙayatarwa ga jama’a. Haka
sun ƙware wajen dabarun
ilimantarwa ga ɗimbin masu sauraro. Lallai a yau gidan Rediyon Freedom ya
kasance mafi shuhura a faɗin wuraren da ake sauraronsa.
Wannan
tasha ta Rediyon
Freedom tana
da mahanga kamar haka, wato ta kasance wata kafa wacce ‘yan ƙasa za su samu damar faɗar ra’ayoyinsu, tare da
bayyana tunaninsu da abin da zai kare daraja da ƙimarsu. Haka kuma manufar
tashar Freedom ita ce ta kasance kafar yaɗa labarai mai zaman kanta da ciyar da haɗin kan ƙasa gaba, ta hanyar bawa
marasa dama, samun damar ta hanyar shiriye-shiryenmu, masu ilimantarwa da ƙayatarwa ta hanyar da ta
dace da manufa da kulawa da rashin tsoro da bin dokokin da tsarin mulkin ƙasa ya tanadar wa kafafen
ya ɗa labarai, da sauran
dokokin da suke taimaka wa wajen gudanar da ayyukan kafafen yaɗa labarai a Nijeriya, da
kuma kai wa matuƙa wajen ciyar da aikin
jarida gaba a faɗin wuraren da ake
saurarunmu.
Tashar ta Rediyon Freedom tana da alamar
tsuntsu, wato Aku. Aku dai wani fitacen tsuntsu ne wanda
ya samo asali a Afrika da Asiya kuma sananne ne wajen haddacewa da maimata
muryoyin da ya ji kuma wanda aka yabawa wajen shirya idanu da wayewa.
Freedom
Rediyo sun zaɓi aku a matsayinn alamarsu,
domin jaddada manufar ba da sahihin labarai, abubuwan da suke aukuwa da ke
ara’ayoyin jama’a. Fitattun idanun da ke jikin aku suna nuni ne da hikima da
balaga wajen yadda suke gudanar da shirye-shiryensu.
1.1.1 Tarihin Samuwar Shirin
“Inda Ranka”
Shirin “Inda Ranka”
yana ɗaya daga cikin
shirye-shiryen Rediyon Freedom wanda miliyoyin al’ummar duniya suke sauraro. Jama'a da dama, suna
nuna gamsuwa da sha’awar shirin. Kuma har ila yau shi ne shiri mafi karɓuwa da ya riƙe kambunsa, ta hanyar
binciken aikin jarida da ilimantarwa tare da nishaɗantarwa. Kuma wannan shiri
an fara shi ne tun farkon buɗe wannan gidan rediyon a shekarar (2003).
Jerin sunayen masu gabatar
da shirin “Inda Ranka”:
i. Nasir Salisu Zango
ii. Ado Sa’idu Warawa
iii. Yusuf Ali Abdallah
iv. Yusuf Nadabo Isma’il
v. Ibrahim Abdullahi S/Ɗinki
vi. Abdullahi Isa
vii. Abubakar Tijjani Rabi’u
viii. Aminu Abdu Bakanoma
ix. Asma’u Mohd Sani
x. Shamsu Da’u Aliyu
1.2 Ma’anar Adabin Baka
Ɗangambo (2008) ya ce
“Wannan kalmar adabi, kamar yadda aka sani, an aro ta ne daga Larabci ma’anrta
ta aslai a Larabci ita ce “halin ɗa’a, fasaha, ƙwarewa”. To amma a harshen
Hausa har ma a Larabci, wannan kalma tana nufin abubuwa da suka shafi al’ada da
rayuwa da fasaha na al’umma, wani lokaci da kuma nazarinsu.
A taƙiace muna iya cewa adabi
shi ne madubin ko hoton rayuwa ta al’umma wannan ya ƙunshi yadda al’adunsu ɗabi’unsu hashensu,
halayyarsu, da abincinsu, tufafinsu, makwancinsu, hulɗarsu, tunaninsu da
ra’ayoyinsu da sauran abubuwa da suka shafi dabarun zaman duniya don ci gaba da
rayuwa”.
Zarruƙ da wasu (1987, sh.
12) sun bayyana kalmar adabi da cewa “Adabi dai kalmar Larabci ce mai bayyana
fannin ilimi da fasahar rayuwar al’umma. Wato a nan za mu iya ganin cewa wannan
matsayi na adabi ya yi kama da azancin Hausawa”.
1.2.1 Rassan Adabin Baka a Fannin
Ilimi
Ɗangambo (1984, sh. 12) “ya kasa adabin Hausa
zuwa gida biyu wato adabin gargajiya da adabin zamani.
Adabin gargajiya kamar
yadda sunan ya nuna adabi ne da Hausawa suka gada daga kaka da kakanni. Kuma
akan kira shi da adabin baka ko adabin ka. Saboda asalinsa ba a rubuce yake ba.
Adabin zamani kuwa shi ne
kamar yadda sunan ya nuna , adabi ne da zamani ya kawo. Wannan adabin akan kira
shi da rubutaccen adabi. Kuma ya rabu gida uku wato:
1) Rubutattun waƙoƙi
2) Rubutun zube
3) Rubutaccen wasan kwiakwayo.
Su ma Zarruƙ da wasu (1987, sh.
13) “sun bayana rabe-raben adabi kamar haka: “kowane ɗan’adam akwai irin baiwar
da Allah ya yi masa a kan kowace harka ta rayuwa; na farko dai akwai waɗanda suke da baiwar iya
shirya labari. Don haka zube wani ɓangare ne na rubutaccen adabi. Na biyu kuma
shi ne baiwar iya waƙa. Na uku kuma shi ne rubutaccen wasan kwaikwayo”.
Saboda haka daga cikin
rassan adabin baka da masana suke nazarta sun haɗa da:
i. Tatsuniya
ii. Labari
iii. Hikaya
iv. Tarihihi
v. Tarihi
vi. Waƙoƙi
a. Waƙoƙin baka
b. Waƙoƙin cikin tatsuniya
c. Waƙoƙin daka
d. Waƙoƙin reno
e. Waƙoƙinn bikin aure
vii. Karin magana
viii. Ba’a
ix. Zambo
x. Habaici
xi. Shaguɓe
xii. Kirari
xiii. da sauransu
1.3 Yanayin Aiwatar da Adabin
Baka Cikin Shirin “Inda Ranka”
Ire-iren kwalliyar maganar
da ake amfani da su a cikin wannan shirin domin jawo hankalin mai sauraro, sun
haɗa da: habaici da yabo da
zuga da zambo da koɗa-kai da shaguɓe da kirari da kambamawa.
1.3.1 Habaici
Haƙiƙa masana adabin baka sun
bayana ma’anoni masu tarin yawa a kan habaici. Misali:
Ɗangambo (1984, sh. 42) ya
ce, “Habaici, magana ce mai ɓoyayyiyar manufa, idan ba mutum ya san kan
zancen ba, ba kasafai ake gane wanda akai habaicin dominsa ba”.
Shi kuma magaji (1980) ya
ce “Habaici shi ne yi da mutum a ɓoye. A kan faɗi wasu kamannu ko kuma hali
na mutum yadda daga ji za a fahimci ko da wa ake yi”.
Gusau (1979, sh. 80) ya ce
“Habaici wasu maganganu ne da ake faɗa a fakaice don ɓata wa wani mutum rai ba
tare da bayyana mutumin da ake nufin ɓata wa ƙuƙuru ba”.
Sau tari masu gabatar da
shirin “Inda Ranka” suna sarrafa “habaici” ta sigogi da dama domin su jawo
hankalin masu sauraro da ƙawata magangnaun da suka furta a cikinn
shirin misali:
i) Shirin Ranar (26/08/2015)
“Mai rabon ganin baɗi dai ko ana dakawa a turmi
sai ya gani”
“Wani jariri da ake
zaton ɗan gaba da alfatiha ne da
aka haifa ta ɓarauniyar hanya, kuma aka jefa shi a rijiya kuma dai an
tsamo shi daga rijiyar garau da shi”.
A nan habaici shi ne: “mai
rabon ganin baɗi ko ana dakawa a turmi sai
ya gani
ii) Shirin Ranar (26/08/2016)
Kafin tafiyar ta yi nisa
kuma tauraronsa ya fara dusashewa, Shugaban Hukumar Kula da Zirga – Zirgar
Ababan Hawa (Kano Road Traffic Agency “KAROTA”) na Jihar Kano Mustapha Hamza
Buhari Bakwana ya a jiye muƙaminsa. Giwa ta sha ƙasa, kafin tauraronsa ya
fara dusashewa.
A nan Habaiciin shi
ne:
a) Giwa ta sha ƙasa
b) Taurarunsa ya fara
dusashewa
iii) Shirin rannar (28/08/2015)
Shugaban ya yi rantsuwar
cewa: ƙalan sharri aka yi masa
domin ɗaura masa jakar tsaba, aka
yi domin bai wa kaji damar su bi shi.
Habaici shi ne:
a) An ɗaura masa jakar tsaba
iv) Shirin Ranar (28/08/2015)
Ɗankuka dai shi ne ke jawo
wa uwatar jifa, yin wannan naushin da shugaban ya yi ne ya zamo masa hanyar yin
adabo da mukaminsa.
A nan habaicin shi ne:
a) Ɗankuka shi ne ke jawo wa uwatar jifa.
v) Shirin ranar (28/08/2015)
Abin da ya ci Doma ba ya
barin Awai, su ma dukkan daraktocin Hukumar Kula da Zirga – Zirgar Ababan Hawa (Kano Road Traffic Agency
“KAROTA”) an sauya musu wajen aiki a wani yanayi
na garambawul.
A nan habaicin shi ne:
a) Abin da ya ci Doma baya
barin Awai
vi) Shirin Ranar (27-06-2017)
Gwamna ya umarci ‘yansiyasa
dake da sha’awar zama a gwamnati cewa ko dai su zama masu haƙuri da jama’a ko kuma dai
ungulu ta koma gidanta na tsamiya.
A nan habaici shi ne:
a) Ungulu ta koma gidanta na
tsamiya.
vii) Shirin Ranar (08/12/2016)
Kotu ta ce su dakata, amma
sun yi shakulatun ɓangaro da umarninta.
A nan habaicin shi ne:
“Shakulaton ɓangaro”
viii) Shirin Ranar (08/12/16)
Ganin buzu a masallaci ya
isa tunkiya ta yi wa kanta ƙiyamullaili.
A yau ne dai kotu ta bayar
da belin kwamishinan ƙasa da tsare-tsare na jihar Kano Malam
Ibrahim B.B. Faruk.
A nan habaici shi ne:
Ganin buzu a maslalaci ya
isa tunkiya ta yi wa kanta ƙiyamullaili.
ix) Shirin ranar (06/07/17)
Idan ajali ya yi kira, ko
babu ciwo sai an amsa kira”. Wani Ɗankarota ya koma ga mahalicci bayan ya sha
maganin gargajiya na basir.
A nan habaicin shi ne:
Idan ajali ya yi kira ko
babu ciwo sai an amsa kiran.
x) Shirin Ranar (06/07/2017)
Rana dubu ta ɓarawo, rana ɗaya tak aka ce wai ita ce
ta mai kaya”. Wani matashi da ke yin sojan gona cewar wai shi danjarida ne har
ma yake barazanar zai tona asiri ko a bashi kuɗi, ya shiga hannu?
A nan habaicin shi ne:
Rana dubu ta ɓarawo, rana ɗaya ta mai kaya.
xi) Shirin Ranar (05/07/2015)
Sabo da yi, wai gawa da gatsine.
Wani matashi ya gwada halinsa na sabo da yi, wai gawa da gatsine,
saboda ya sibare wayar salula ta wani Ɗansanda da yake bincikensa
a chaji ofis.
A nan habaici shi ne:
Sabo da yi gawa da gatsine”
xii) Shirin ranar (10/07/2017)
“Fatara mai tayar da tsohon
bashi”. Tsofaffin kansilolin da aka sauke, sun tayar da bore, suna cewa a ba su
fanshansu a huta.
A nan habaici shi ne:
Fatara mai tayar da tsohon
bashi
xiii) Shirin Ranar (10/07/17)
“Hantsi dai ya dubi
ludayi”. Tsofaffinn kansilolin sun nuna takaicin ƙin biyansu haƙƙoƙinsu, ga kuma yanzu hantsi
ya dubi ludayi.
A nan habaici shi ne:
“hantsi ya dubi ludayi”
xiv) Shirin Ranar (04/07/17)
Karatun ta nutsu. Rundanar
‘yansandan Jihar Kano ta ƙara faɗaɗa hannunta na yin afuwa ga duk ɗandabar da ya yi karatun ta
nutsu.
A nan habaici shi ne:
“Karatun ta nutsu” wato a daina aikin masha’a
xv) Shirin Ranar (04/07/2017)
Da walakin goro a miya. Ba
wai haka kawai kamfanonin da aka zaɓa, su yi jigilar alhazai suke tsawwala
farashin kujerun aikin hajjin ba, domin su ma sai sun bayar da toshiyar baki,
nan da can.
A nan habaici shi ne:
“Da walakin goro a miya”
xvi) Shirin Ranar (05/01/2017)
Shan Koko dai ɗaukar rai. To amma wasu na
ganin cewar wannan doka tamkar cin fuska ne ga masu riƙe da sarautun gargjaiya da
kuma ƙoƙarin daƙile al’ada.
A nan habaici shi ne:
“Shan koko ɗaukar rai”
Wannan habaicin an yi wa Gwamnatin Kano ne
saboda sanya dokar yi wa masu sarautun gargajiya ritaya.
1.3.2 Kirari
Manyan masana sun bayana
kirari daidai fahimtarsu. Mislai “Zarruƙ da wasu (1987:50) sun bayyana kirari da
cewa “shi kirari haka yake waƙa-waƙa magana,-magana. Sai dai ba waƙa ba saboda ba rangwaɗar da murya, shi kuma ba
magana ba kara-zube ba saboda kama iya jin wani kari a cikinsa. Zarruk da
Alhassan (1982, sh. 1) sun bayyana kirari da cewa “wani nau’i ne na fasahar
shirya taƙaitacccen kwatance, wanda
ya ƙunshi bayanin abubuwa ko
halaye ko al’amura”.
Shi kuma Muhammad (2003,
sh. 26) ya ce “kirari wata sarrafaffiyar magana ce wadda akan yi da baki dama
kambama ko kururuta wata halitta ko wani abu, kuma kirari mutum zai iya yi wa
kamsa ko ayi masa”.
Ɗanhausa (2012, sh. 13) ya
ce “kirari wasu lafuzza ne da akan yi na hikima da nuna balagar kwarewar
harshen mai magana domin mutum ya koda wani abu idan har buƙatar haka ta taso ko mutum
ya koɗa kansa kamar yadda masu
hikima kan ce “ɗanmagori” koɗa kanka da kanka”.
Kaɗan daga cikin ire-iren
kirarin da suke amfani da su wajen yin kwalliyar da ƙawata shirye-sharyensu su
ne:
i) Sirin Ranar (05/07/2017)
An yi amfani da kiraarin
“yau take Laraba Tabawa ranar samu”.
“A kan yi irin wannan
kirarin musamman ranar Laraba idan an zo gabatar da shirin misali “yau take
Laraba Tabrawa ranar saamu”.
An yi amfani da kirarin ne
domin nuna irin muhimmancin ranar ga al’umma wadda Bahaushe yake ƙaddarawa da idan an yi abu
a ranar musamman na alheri to sai an ci nasara.
ii) Shirin Ranar (05/07/2017)
An yi amfani da kirarin
“Bizi ba sata ba, sai dai idan mai abin ya gani ka ba shi abin sa.
An yi amfani da kirarin ne
domin nuna yadda ƙwararrun ɓarayi ke yi wajen nuna ƙarfin hali da dakewar
zuciya, idan an kama su da kayan sata.
iii) Shirin Ranar (30/08/2015) an yi amfani da kirari “zai zame maka
jangwam”
“Ba ni da wasa wajen kawo rahoton da ka iya zame maka jangwam”.
A nan wani sojan gona ne ya ce wai shi ne Yusuf Ali
Abdallah, ɗaya daga cikin masu kawo rahotonnin Gidan
Rediyon (Freedom) ya shiga hannu.
iv) Shirin Ranar (05-09-2017)
An yi amfani da kirarin
“wannan harka ce ta alwajudu”.
Kasancewar wannan harka ce
ta alwajuuduu, sai ka ga alƙalai na bijirewa wannan umarnin da aka ba su.
A nan an nuna da cewa alƙalan na samun wani abu mai
romo ne ya sanya ba sa bin umarnin da aka ba su.
1.3.3 Shaguɓe
A wajen ƙoƙarinn tayar da ma’anar
shaguɓe an bibiyi mabambantan
ra’ayoyin masana. Misali: Bargery (1993, sh. 922) ya bayyana shaguɓe da cewa “shi ne yi da
mutum ko bayyana aibun mutum a gabansa, amma ba tare da kama suna ba, ko a ce
shi ne jirwaye da kamar wanka”?
Shi kuma Ɗangambo (2012, sh. 20) ya
bayyana shaguɓe da cewar: “shaguɓe wani hannunka mai sanda
ne da akan yi wa jama’a tamkar gyara kayanka ne”.
i) Shirin Ranar (26/06/15)
An yi amfani da shaguɓen “Ɗan da aka haifa ta ɓarauninyar hanya”.
Wani jariri ne aka yar, da
ake zaton an haifa ta ɓarauniyar hanya.
A nan an yi wannan shaguɓen ne domin nuna cewa dai
wannan jariri ba ta hanyar sharia, wato hanyar aure aka
haife shi ba, sai ta hanyar yin zina.
ii) Shirin Ranar (26/08/15)
An yi amfani da shaguɓen “abin fallasa da ya ta
so ajiye muƙamin ba ya rasa nasaba da
wani abin fallasa da ya ta so
a Hukumar Kula da Zirga –
Zirgar Ababan Hawa (Kano Road Traffic Agency “KAROTA”)”.
A nan an sakaya abin da ya
faru a hukumar, amma an yi shaguɓen da sai wanda ya san kan wannan ne zai
gane.
iii) Shirin Ranar (27/08/2017)
An yi amfani da shaguɓen “An yi masa karan
tsaye”.
“Wannan matakan dai ya
sanya (M.D) yana ganin cewar ai an yi masa karaan tsayee ne”.
A nan ana nuna an yi wa
wannan (M.D) rashin kyautata wa.
iv) Shirin Ranar (30/08/2015)
“Wani mataashii ya yi
basaja, yana cewar wai shi ɗanjarida
ne”.
A nan an yi amfani da shaguɓen domin nuna irin aikin da
wannan saurayin ya yi na sojan gona, yana ci da buguzum.
v) Shirin Ranar (06/07/2017)
An
yi shaguɓen “Shiga su ga oga, su ga
Madam”.
Shiga-su-ga-ogo-su-ga-madam
Su ga madam, su bayar da
toshiyar baki nan da can, kafin samun amincewa, a ba su aikin jigilar alhazan.
An yi amfani da shaguɓen ne domin sakaya laifin
da suke aikatawa, saboda hukuncin mai karɓa ɗaya ne da na mai bayarwa.
1.3.4 Zuga
A wajen yin bayanin zuga
Ibrahim (2003, sh. 13) ya ce “makaɗa kan zuga sarakunan da suke yi wa waƙa su kai su inda Allah bai
kai su ba. Har sukan ce Sarkinsu ya fi kowane sarki a ƙasashen Hausa. Ko kuma ma a
cikin duniya duka”.
To shi ma mai gabatar da
wannan shirin na “inda raka” yakan yi amfani da zuga domin cimma burinsa.
Misali
i) Shirin Ranar (26/05/17). An
yi amfnai da zugar “shi jiragensa ras suke”.
“Kamfanin Kabo ya ce
jiragensa ras suke kuma an ba su damar ɗaukar alhazan bana”.
A
nan an nuna cewa dai kamfanin ba shi da matsalar kayan aiki da ta ma’aikata.
Kuma har ya sami amincewa daga gwamnati domin ya gudamar da aikin jigilar
alhazai. A nan an zuga
kamfanin zirga – zirgar jiragen kamfanin Kabo.
ii) Shirin Ranar (26/08/15). An
yi amfani da zugar “halin shago”
Za a naɗa wa hukumar sabon shugaba,
wanda ko ban faɗa ba, ba zai yi halin shago
ba.
A nan ana nufin ba zai yi
halin ‘yandambe ba, domin shahara da kwarewar shago a fagen damben gargajiya. An zuga sabon shugaban ne domin ana zaton
ba zai yi halin na da ba.
iii) Shirin Ranar (26/08/2015).
An sarrafa zugar “Ci gaba da gashi, tun da suya sai ran sallah”.
Muƙaddashin shugaban ƙasa ya tabbatar da cewa kai
ne dai za ka ci gaba da gashin, tun da suya sai ran sallah. Wato Ibrahim Magu ne zai ci gaba da rikon
Hukumar (EFCC) ya bayyana wannan ne a Kaduna lokacin buɗe sabon ofishin Hukumar.
iv) Shirin Ranar (26/08/2015).
An sarrafa zugar “tayar da ƙayar baya”.
Kansilolin da suka sauka a
watan jiya ne suka tayar da ƙayar baya. Wato suka fusata tare da nuna fushinsu a fili.
An nuna yaddda kansilolin
suka fusata da nuna cewa lallai a biya musu buƙatunsu.
1.3.5 Yabo
A wajen ƙoƙarinn tayar da ma’anar
yabo, Ibrahim (2003, sh. 9) ya ce “makaɗan sukan yabi sarakuna da iya mulki da riƙe addini, da rushe tsafi.
Kuma sukan yabe su da jarumta.
Mai gabatar da wannan
shirin na “Inda Ranka” ya ƙware wajen sarrafa yabo domin jawo, hankalin
masu sauraron shirin. Misali:
i) Shirin Ranar (26/08/2017).
An sarrafa yabon “abin nema ya samu”.
Al’amari mai kama da abin
nema ya samu. Gwamna Ganduje ya yi na’am da wannan murabus da shugaban ya yi.
A nan, an nuna cewa daman
gwamnati ta ƙosa da irin halinsa, kuma
daman ko bai yi murabus ɗin ba, to ana gab da a yi masa.
ii) Shirin Ranar (30/08/2017).
An sarrafa yabon “dirar mikiya”.
Hukumar tsaro ta farin kaya
wato D.S.S. (D.S.S ma’ana Directorate of State Security Service) wato Hukumar
Tsaro ta Farin Kaya ta yi wa wasu alƙalan kotun ƙoli biyu dirar miikiya a
kwanakin baya.?
Note: i. wasu ba yabo ba
ne
ii.a tantance yabo da
adon magana a gani a fili.
1.3.6 Koɗa-kai
A wajen bayyana ma’anar koɗa-kai dai. Bargery (1993, sh. 917) ya ce: “koɗa-kai dai shi ne yabon
kai”.
Haka shi ma Ibrahim
(2003:19) ya ce “ a wajen koɗa kai ma makaɗan sarauta ba a bar su a
baya ba. sau da yawa sukan wasa kansu da kansu a cikin waƙoƙinsu. Wani lokaci ma idan
za su wasa kansu, sukan haɗa da na ubangidansu, su wasa tare.
To a cikinn wannan shiri ma
na “Inda Ranka” mai gabatarwar yana yin amfani da irin wannan jigon. Misali:
i) Shirin Ranar (03/07/2017).
An yi amfani da “koɗa-kai”.
Ɗanjarida kan fuskanci ƙalubale da samun kansa a
halin tsaka mai wuya a lokacin gudanar da aikinsa.
A nan a nuna irin matsaloli
da ‘yanjaridu kan gamu da su a lokacin aikinsu, amma sukan nuna juriya da sanin
makamar aikin.
ii) Shirin Ranar (10/07/2017).
An yi amfani da “Koɗa-kai”.
Salon yaƙin nan na shege ka fasa.
Salon yaƙin nan na shege ka fasan ya
haifar da ɗa mai ido, domin har
jama’ar gari sun gamsu da shi.
A nan an nuna cewa wannan
salon yaƙin kwalliya ta biya kuɗin sabulu, domin irin
nasarar da ake samu a wajen aiwatar da shi. Sannan da nuna babu sani balle sabo
a lokacin da ake aiwatar da shi.
1.3.7 Kambamawa
Bargery (1993, sh. 544) ya bayyana wannan
kalma da cewa: “kambamawa na nufinn haiba ko kwarjini ko girmama”.
Mai gabatar da shirin “Inda
Ranka” yana amfani da wannan kambamawa domin jawo hankalin masu sauraron
shirin, musamman domin ya zuzuta ko ya kwarzanta abu. Misali:
i) Shirin Ranar (26/08/2015).
An yi amfani da “kambamawa” kamar haka:
Mutanen da iftilia’in bam
ya ritsa da su, musamman ma harin bam ɗin babban masallacin Juma’a
na Kano ne suka yi cincirindo a fadar Maimartaba Sarkin Kano, domin bayyana
masa irin halin da suke ciki.
A nan kambamawar ita ce
“iftila’i” da “cincirondo”. Ana nuna cewa babbar masifa ce ta same su. Haka
kuma cincirindo yana nuna irin yawan al’ummar da ta taru a fadar.
ii) Shirin Ranar (26/08/2015).
An yi amfani da kambamawa ta “har da wani ƙanƙanin yaro”
A cikinsu har da wani ƙanƙanin yaro, wanda ya
rasa idanuwansa duuka biyun
da ƙafa ɗaya.
A nan an bayyana ƙanƙantar yaron ne tare da irin
munin raunin da ya same shi.
iii) Shirin Ranar (24/12/2016).
An yi amfani da ya yi facaka da binciken ƙwaƙwaf”.
Wani babban alƙali ya fuskanci tasgaro
bayan da binciken ƙwaƙwaf ya gano cewar, a shekarar (2015)
albashinsa Naira miliyan (24) ne kacal, amma cikin watanni (10) ya yi facaka da
ta kai Naira miliyan (500).
A nan an yi amfani da
kalmar maganar “facaka” domin nuna yadda ya kashe waɗannan zunzurutun kuɗaɗe sama da albashinsa.
Sannan an yi amfani da binciken ƙwaƙwaf domin a nuna cewar lallai wannan binciken
an yi ta gamsasshiyar hanya mai madogarar gaske.
iv) Shirin Ranar (12/12/17). An
yi amfani da “ƙalubale” da halin “tsaka
mai wuya”.
Sai dai dama ‘yanjarida kan
fuskanci ƙalubalee da samun kansu a
halin tsakaa mai wuya a wajen ɗauko rahootanni.
An yi amfani da wannan
kambamawa ne domin a nuna yanayin da suke afkawa lokacin ɗauko rahotannin.
v) Shirin Ranar (05/01/2017).
An yi amfani da ta kambamawar “dandazo wurin ya cika maƙil”
A hukumar yaƙi da cin hanci da karɓar rashawa ta Jihar Kano
dai daandazoo aka ganoo, kasancewar wurin yaa cika maaƙil da matasa”.
A nan an yi amfani da
wannan ta “kambamawa” ne, domin a nuna cewar daandazon, ya nuna yawan al’umma.
Haka maaƙil na nufin wurin dai ya
cika babu masaka tsinke.
2.0 Kammalawa
Kamar yadda ya gabata,
wannan takarda ta yi tsokaci ne a kan ire-iren kwalliyar maganar da mai gabatar
da shirin “Inda Ranka” na gidan Rediyon Freedom 99.5FM Kano) yake amfani da su
a wajen gabatar da wannan shirin. Haƙiƙa yin amfani da wannan kwallliyar maganganun
yakau ƙawata shirin gaya. Kuma
shirin yana daɗa samun farin jini da karɓuwa ga jama’ar da ke sauran
gidan rediyon.
MANAZARTA
Bargery, G.P. (1993). A
Hausa-English dictionary and
English-Hausa ɓocabulary. Zaria: Ahmadu Bello
University Press Limited.
Gusau, S.M. (1979). Salihu
jankiɗi da waƙoƙinnsa. Kano: Ƙungiyar Hausa, Jami’ar Bayero.
Ibrahim, S.M. (2003). Kowa
ya sha kiɗa, abokin hira na 2. Lognman Nigeria Plc.
Muhammad, Y.M.
(2003). Adabin Hausa. Zaria: Ahmadu Bello University Press Limited.
Ɗangambo, A. (1984). Rabe-raben
adabin Hausa da muhimmancinsa ga rayuwar Hausawa Kano: Triumph
Publishing Company.
Ɗangambo, A. (2008). Rabe-raben
adabin Hausa (sabon tsari). Zaria: Amana Publishing Limited.
Ɗanhausa, A.M. (2012). Hausa
maidubun hikima. Kano: Century Research and Publishers Company.
Zarrauƙ da wasu (1982). Sabuwar
hanyar nazarinn Hausa don ƙananan makarantun sakandare
littafi na I.
Ibadan: Ibadan Uniɓerrsity Press.
Zaruƙ da Alhassan
(1982). Kirarin duniya. Kano: Ganuwa Publishers

0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.