Zambo Da Habaici A Cikin Wasu Wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai

Amsoshi

NA


SHEHU HIRABRI


08143533314



KUNDIN BINCIKEN KAMMALA KARATUN DIGIRI NA FARKO (B.A HAUSA) A SASHEN NAZARIN HARSUNAN NIJERIYA, JAMI’AR USMANU ‘Danfodiyo, SAKKWATO



 



BABI NA D’AYA


GABATARWA



Shimfid’a


Nazarin adabin Hausa wani teku ne mai matuk’ar girma wanda masana suka kasa gida biyu, wato na baka da rubutacce; ko na gargajiya da na zamani. Masana da manazarta da d’aliban ilimi da dama sun tofa albarkacin bakinsu dangane da kowane fage. Ba fannin adabi kad’ai ba, har ma da sauran takwarorinsa wato ‘bangaren harshe da al’ada. Da yake hikima tana da fad’i, sai wannan bincike ya ga akwai buk’atar k’ara fitowa da wani abu na adabi wanda ya danganci wata hikima da mawak’a ke amfani da ita, amma wannan aiki zai ke’banta ne ga wasu wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai.

Da yake binciken ya shafi wak’ar baka ne, sai wannan aiki ya ga ya dace a yi shimfid’a kan ma’anar adabin Hausa wanda yake wak’a tana cikinsa ne tsundum. Saboda binciken ya samu wurin zama ma’ana abubuwan da za a tattauna su fito fili ga mai karatu.

Masana sun bayyana ra’ayoyinsu dangane da ma’anar kalmar adabi. Sai dai wani abin gwanin ban sha’awa a nan shi ne, duka ra’ayoyin suna da makusanciyar manufa da alak’a ta k’ud-da-k’ud da junansu dangane da ma’anar.

Gusau, (2011:3) cewa ya yi: “Adabin Hausa, adabi ne wanda ya shafi hikimomi da sarrafa harshe da kuma hanyoyi wad’anda suka shafi tafiyar da rayuwa ta yau da akullum, kuma yakan zama mai yin darasi da hannunka-mai-sanda ko mai barbad’a gishiri a rayuwa.”

Galadanci da wasu (2011: 27) cewa suka yi: “A Hausa ma’anar ‘adabi ta yad’u i zuwa bayyana rayuwar al’umma ta fuskar al’adunsu, dabarunsu, harshensu, abincinsu, makwancinsu da dai duk sauran abubuwan da suka shafi rayuwarsu. Saboda haka muna iya cewa, ‘adabi’ shi ne nazarin rayuwar al’umma. Ta nazarin adabi za a iya sanin dabarun zaman duniya iri daban-daban.” A dunk’ule dai adabi ya k’unshi halayen rayuwar al’umma da ayyukan fasaha da al’adu da d’abi’u da abinci da muhalli da wak’ok’i da wasanni da tarihi da makamantansu.

A tak’aice dai an yi wa wannan aiki tsarin gudanarwa na babi-babi domin sauk’ak’awa wajen fito da abubuwan buk’ata bisa ga tafarki daidaitacce. Babi na d’aya ya k’unshi gabatarwa da bitar ayyukan da suka gabata da hujjar cigaba da bincike da hanyoyi da muhali da muhimmancin da matsalolin bincike. A babi na biyu za a kawo tarihin rayuwar Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai tun daga haihuwarsa har zuwa rasuwarsa. A babi na uku za a kawo bayanai a kan zambo da rassansa tare da sharhin zambo a cikin wasu wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u. A babi na hud’u za a kawo bayanai a kan habaici tun daga asalin kalmar har bayyana amfaninta tare da yin sharhi a cikin wasu wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u. A babi na biyar za a kawo bayanin kammalawa tare da sakamakon bincike, sai manazarta da ratayen wak’ok’i su biyo baya.

1.1 Bitar Ayyukan Da Suka Gabata


A nazari da bincike irin wannan ya zama dole a yi waiwaye wanda Hausawa ke yi wa kirari da ‘adon tafiya’ na wasu ayyukan da suka gabata. Bincike ya nuna akwai aikace-aikace masu d’imbin yawa da aka gudanar kan adabi a cikin kowane reshe na adabin Hausa, musamman wak’a. Amma ba a sami wani aiki da ya yi daidai da irin wannan aikin da aka sanya gaba ba, wato kan Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai. Ayyukan da wannan bincike ya nazarta sun had’a da:

Bello, (1976) a muk’alarsa mai taken: “Yabo da zuga da zambo a wak’ok’in sarauta.” Marubucin ya yi bayanin matsayin kid’a da wak’a da yadda wak’a ke shiga cikin jinin d’an Adam. Haka kuma ya kawo dangantakar makad’an sarauta kuma, mak’alar ta bayyana abubuwa uku wad’anda suka had’a da yabo da zuga da zambo, ya kawo ma’anoninsu da misalansu daga wak’ok’in da aka yi wa sarakuna. Daga nan sai ya nad’e aikinsa.

Wannan aiki yana da nasaba da wannan bincike ta fuskar zambo. Sai dai mak’alar ta ke’banga ne kawai a wak’ok’in fad’a. Shi kuma wannan aikin bincike bai ke’bance kowane ‘bangare ba, yana magana ne a kan kowace irin wak’a amma ta Alhaji Musa ‘Danba’u.

Safiya, (1984) ta rubuta kundin neman digiri na farko a Jami’ar Ahmadu Bello mai taken: “Habaici.” A cikin wannan aiki ta yi bayanin habaici da nau’o’insa da yadda ake amfani da shi. Wannan aiki ba d’aya ne da nawa ba, sai dai habaici wani yanki ne a cikin nawa bincike domin za a fito da habaici a cikin wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u. Amma duk da haka aikin zai ba da gudummuwa ta hanyar samun nasarar wannan binciken.

Yahya, (1985) ya rubuta takarda mai taken “Hikimar mawak’a.” Wannan mak’alar ta haska min hanya da zan bi cikin hikima wajen nazarin gano hikimar da ‘Danba’u ke bi wajen gina zambo da habaici acikin wak’ok’insa, amma ba d’aya ce da nawa aikin bin cike ba.

Mazawaje, (1985) ya rubuta kundin digiri na farko a Jami’ar Ahmadu Bello Zariya mai taken: “Zambo da Habaici a Wak’ar Fada.” Ya kasa aikinsa zuwa babi biyar. A babi na biyar ya tsunduma a cikin aikinsa inda ya kawo bambanci tsakanin zambo da habaici, sannan ya kawo zambo da habaici a tsakanin mawak’an fada.

Idan aka yi la’akari da wannan bincike za a ga yana da alak’a da wannan aiki. Sai dai, shi yana magana ne a kan zambo da habaici a cikin wak’ok’in fada inda wannan bincike ya ke’banta ga makad’i d’aya kuma aka fad’ad’a aikin a kan kowace irin wak’a. Sai dai duk da haka ya k’ara share wa wannan aiki hanya domin samun nasarar wannan aikin bincike.

Alkali, (1989) ya rubuta kundin neman digiri na biyu a Jami’ar Bayero, Kano mai taken: “Cud’ed’eniyar Adabi: Tasirin Adabin Baka a Kan Rubutattun Wak’ok’in Hausawa Dangane da Habaici da Zambo Da Karin Magana.” Wannan aikin ya bambanta da nawa aikin bincike domin aikin ya duba cud’ed’eniyar da ake samu tsakanin zambo da habaici a k’ark’ashin adabin baka da rubutacce. Shi kuwa wannan bincike zai yi nazari ne a kan zambo da habaici a cikin wasu wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u.

Modibbo, (1989) ya rubuta kundin neman digiri na farko a jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo mai taken: “Nazari da Sharhi Kan Yabo da Zambo na Wak’ok’in Musa D’ankwairo na Fada.” Wannan aikin ya yi nazari da sharhin yabo da zambo a cikin wasu wak’ok’in D’ank’wairo na fada tare da kawo misalai a cikin wasu d’iyan wak’a. Wannan aiki ba d’aya ne da nawa ba, domin ya yi nazari ne a kan yabo da zambo a cikin wak’ok’in fada na Musa D’ank’wairo. Inda nawa aikin zai yi nazarin ne a kan zambo da habaici a cikin kowace irin wak’a ta Musa ‘Danba’u. sai dai zai k’ara min haske wajen samun nasaran nawa aikin bincike.

Waya, (1990) ya rubuta kundin neman digiri na farko a jami’ar Bayero, Kano mai taken: “Habaici, Zambo da Karin Magana: Matsayinsu da Tasirinsu.” Wannan aiki ba daidai yake da nawa bincike ba, domin ya yi nazari ne a kan matsayinsu da tsasirinsu, inda nawa bincike zai fito ne da zambo da habaici a cikin wasu wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u.

Bala da wasu (1993) sun rubuta kundin neman digiri na farko a Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo mai taken: “Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai Da Wak’ok’insa.” Sun kasa aikinsu gida biyar. A babi na biyu sun kawo tarihin mawak’i, a babi na uku sun tattauna a kan ma’anar wak’a da nau’o’inta. A babi na hud’u sun yi sharhin wak’ok’i biyu, ta Magajin Rafin Sakkwato da wak’ar Sarkin Daura Muhammadu Bashar ta fuskar jigo da salo. Wannan aiki bai da alak’a da nawa bincike sai dai binciken namu ya ke’banta ne a kan Alhaji Musa ‘Danba’u. ma’ana mun yi tarayya wurin nazarin wak’ok’insa kawai. Sai dai kowannenmu abin da yake nazari daban. Su sun yi sharhin wasu wak’ok’i kan jigo da salo. Ni kuma nawa aikin ya ke’banta ne kawai a kan zambo da habaici.

Safara’u, (1994) ta rubuta kundin neman digiri na farko a Jami’ar Ahmadu Bello Zariya mai taken: “Habaici da Matsayinsa ga Al’ummar Hausawa.” Wannan aiki ya kawo ma’anar habaici da matsayinsa ga al’ummar Hasuawa. Shi kuma nawa aikin bincike zai fito ne da zambo da habaici a cikin wak’ok’in ‘Danba’u Gidan Buwai. Wannan aikin ba d’aya ne da nawa ba.

Abdullahi, (1995) ya rubuta kundin digiri na farko a Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo, Sakkwato mai taken: “Dangantakar Wak’ar Baka da Rubutatta ta Fuskar Zambo da Habaici.” Ya kasa aikinsa zuwa gida hud’u. A babinsa na uku ne ya zube zuciyar aikinsa, ma’ana dangantakar wak’ar baka da rubutacciyar wak’a. Ni kuma nawa aikin zai fito ne da zambo da habaici a cikin wasu wak’ok’in ‘Danba’u. wannan aikin ba d’aya ne da nawa ba, amma zai k’ara mini haske sosai wajen samun nasarar nawa aikin.

Yahya, (1997) ya rubuta wani littafi mai suna: “Jigon Nazarin Wak’a.” Wannan littafi ya taimaka min wajen sanin yadda ake nazarin wak’a kuma ya ba ni haske sosai ta yadda zan gudanar da wannan aiki.

Zaruk da wasu (1997) sun rubuta wani littafi mai taken: “Hanyar Nazarin Hausa Don K’ananan Makarantun Sakandare.” A cikin wannan littafi sun yi bayani a kan abubuwa da dama cikinsu har da adabi. Daga cikin adabi sun yi tsokaci a kan wak’a kuma sun yi bayanin zambo da habaici ta fuskar ma’ana. Wannan littafi bai tunkari irin matsalar da wannan aikin bincike ya tunkara ba amma zai ba da haske ta yadda za a iya samun nasarar gudanar da wannan aikin bincike.

Garba, (1998) ya rubuta kundin digiri na biyu a Jami’ar Bayero, Kano mai taken: “Azancin Magana A Wak’ok’in Makad’an Baka.” Wannan aiki ba guda ne da nawa aikin bincike ba sai dai zan samu haske na cigaba da nawa bincike.

Shinkafi, (1998) ya rubuta kundin neman digiri na farko a Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo mai taken: “Shahararrun Wak’ok’in Makad’a Ibrahim Narambad’a Tubali (1975-1960).” Wannan aiki ya yi bayani a kan wak’ok’in Narambad’a musamman wak’ok’in sarauta inda ya yi bayanin abubuwa da dama har da zambo da habaici. Wannan aikin ba d’aya ne da nawa aikin ba. Sai dai zai k’ara min haske wajen samun nasaran nawa bincike.

Maidubu, (1999) ya rubuta kundin digiri na farko a Jami’ar Bayero, Kano mai taken: “Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai Rayuwarsa da Ayyukansa.” Wannan aiki ba d’aya ne da wannan aikin bincike ba domin wannan aikin ya kawo tarihin rayuwarsa da ayyukansa da kuma bayanin wasu wak’ok’i. Ni kuma nawa aikin zai ke’banta ne a kan zambo da habaici a cikin wasu wak’ok’in ‘Danba’u, duk da haka za a sami hasken da zai haska ga wannan aikin bincike.

Halima, (2000) ta rubuta kundin neman digiri na farko a Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo mai taken: “Dabarun Zambo A Cikin Wak’ok’in Sani Aliyu D’andawo.” Wannan aiki ya bayyana dabarun da makad’in ke amfani da su wajen yin zambo a cikin wak’ok’insa. wannan aikin ba iri d’aya ne da nawa bincike ba domin nawa bincike zai fito ne da zambo da habaici a cikin wasu wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai.

Yahya, (2002) ya rubuta mak’ala mai taken: “Siffantawa Bazar Mawak’a: Wani Shak’o Cikin Nazarin Wak’a.” Wannan mak’ala za ta taimaka min k’warai ta hanyar fito da siffar zambo da habaici a sauk’ak’e a cikin wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai.

D’alhat, (2002) ya rubuta kundin digiri na farko a Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo mai taken: “Habaici Da Dangantakarsa Ga Al’ummar Hausawa.” Wannan aiki, ba fuska d’aya suka duba da wannan bincike ba. Sai dai ya yi maganar habaici kuma habaici wani yanki ne a cikin wannan aikin bincike. Sai dai shi ya yi nazarin habaici da dangantakarsa da Hausawa, shi kuwa wannan aikin bincike zai yi nazarin zambo da habaici ne a cikin wasu wak’ok’in ‘Danba’u.

Dunfawa, (2005) ya rubuta mak’ala mai taken: “Zambo da Habaici A Cikin Rubutattun Wak’ok’in Addini.” Duk da yake wannan mak’ala ta yi nazari ne a kan rubutattun wak’ok’in addini, shi kuma wannan aikin bincike zai yi nazari ne a kan wak’ok’in baka na Alhaji Musa ‘Danba’u za a ga hanyar jirgi daban da ta mota sai dai dukansu sun yi tarayya ne a wajen nazarin zambo da habaici, amma za ta haskaka min k’warai da gaske wajen samun nasarar gudanar da wannan aikin bincike.

Yahaya da wasu (2006) sun rubuta wani littafi mai suna: “Darussan Hausa Don Manyan Makarantun Sakandare.” Wannan littafi ya yi bayanai a kan abubuwa da dama. Daga cikin abubuwan da suka tattauna har da ‘bangaren adabi. A ‘bangaren adabi kuma sun tattauna a kan zambo da habaici. Wannan littafin zai taimaka wajen samun nasarar wannan aiki, amma ba su da wata doguwar alak’a, kowane cin gashin kansa yake.

Mujallar Makrantar Hausa, (2007) ta yi rubutu a kan wasu wak’ok’in D’andago tun daga tarihin rayuwarsa da yadda yake tsara wak’a har zuwa kan  yadda yake yabo da zambo da habaici. Mujallar da wannan bincike kowane zaman kansa yake, amma duk da haka, za ta k’ara ba da haske wajen samun nasarar binciken.

Dangambo, (2007) ya rubuta littafinsa mai suna: “Gadon Fed’e Wak’a.” Wannan littafi ya yi bayanin wak’a ciki da wajenta tun daga jigo, salo da zubi da tsari. Wannan littafi ba d’aya ne da nawa aiki ba sai dai yana da amfani k’warai ga wannan aikin bincike.

Bunza, (2009) ya rubuta littafi wanda ya rad’a wa suna: “Narambad’a.” A cikin wannan littafi a babi na shida da ya kira ‘ke’ba’b’bo Kananan Jigogin Sarauta’ inda a ciki ya kawo zambo da habaici ya yi bayaninsu a dunk’ule. Kuma ya kawo misali a cikin wasu d’iyan wak’ok’in sarauta. Littafin ba d’aya ne da wannan aikin bincike ba domin ya yi magana ne a kan wak’ok’in Narambad’a kawai. Inda wannan aikin bincike zai yi magana a kan zambo da habaici a cikin wasu wak’ok’in ‘Danba’u. Sai dai ya zama min hanya ta sanin yadda ake gane zambo da habaici a cikin wak’ok’i da yadda ake sharhin zambo da habaici a cikin d’iyan wak’a.

Usman, (2009) ya rubuta mak’alarsa mai taken: “Zari: Kid’a Sana’ar K’ira Don Zuga Mak’era.” Cikin wannan mak’alar ya fito da zambo da habaici a cikin wasu d’iyan wak’a. Wannan aikin ba d’aya ne da wannan aikin bincike ba, sai dai zai yi k’arin haske dangane da wannan bincike.

Shagari, (2011) ya rubuta kundin digirinsa na farko a Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo, Sakkwato mai taken: “Wak’ok’in Jam’iyyar P.D.P Na Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai.” Wannan aikin ya ke’banta ne a cikin wasu wak’ok’i biyu kacal na siyasa kuma na jami’iyyar P.D.P. don haka aikin ya bambanta da nawa. Alak’arsu kawai ita ce an yi su a kan makad’i d’aya.

Muhammad, (2013) ya rubuta mak’alarsa mai taken: “Habaici A Adabin Al’ummar Hausawa.” Wannan aikin ya yi nazarin habaici tare da bayyana hikimarsa ga al’ummar Hausawa. Wannan aiki ya bambanta da nawa domin nawa aikin zai fito ne da zambo da habaici a cikin wasu wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u.

Atuwo da Bunza, (2014) sun rubuta mak’alarsu mai taken: “Sulhun Tankiya a Cikin Wak’ok’in Baka da Rubutattu na Hausa.” Inda suka yi amfani da wak’ok’in baka da rubutattu daga cikinsu har da wak’ar ‘Danba’u ta had’in kan Nijeriya, inda suka yi amfani da wak’ar suka yi sulhun tankiyar a cikin hikima. Wannan mak’alar da nawa bincike kowane zaman kansa yake. Alak’arsu kawai ita ce sun yi tarayya a wurin nazarin wak’ok’in mutum d’aya.

Gusau, (2014) ya rubuta littafi mai suna: “Diwanin Wak’ok’in Baka Juzu’i na Biyu.” Wannan littafi ya kawo zubin wak’ok’in makad’an baka cikinsu har da wak’ok’in ‘Danba’u wad’anda suka had’a da wak’ar Magajin Rafin Sakkwato Alhaji Shehu da ta Isa D’und’aye da ta Isiyan ‘Danba’u da ta Janjunan Gidan Buwai da ta Sarkin Arewan Sakwkato da wak’ar had’in kan ‘yan Nijeriya. Aikin ya bambanta da wannan bincike sai dai kawai dukkansu sun yi tarayya a cikin wak’ok’in mutum d’aya.

Yahya, da wasu (2015) sun rubuta littafi wanda suka rad’a wa suna: “Sai Alu: Sharhi Kan Wak’ok’in Da Aka Yi Wa Dr Aliyu Magatakarda Wamakko Sarkin Yamman Sakkwato.” Wannan littafi ya kawo zubin wak’ok’in na mawak’a daban-daban kuma an yi sharhinsu sannan an yi bayani kan jigo/turken zambo da habaici a ciki amma duk da haka ya bambanta da aikina domin an yi amfani da wak’ok’in baka da rubutattu da ba za a rasa wak’ar Musa a ciki ba.

Bagudu, (2015) ta rubuta mak’alarta mai taken: “Gyara Hali da Tarbiya: Nazarin Wak’ok’in Daka Na Mata A Garin Sakkwato.” Wannan mak’ala ta fito da hanyoyin gyara halaye da tarbiya a cikin wak’ok’in daka na mata, haka kuma ta fito da turken (jigo) habaici a cikin d’iyan wak’ok’i da dama. Wannan aiki ba fuska d’aya suka duba da nawa aikin bincike ba, sai dai ta fito da habaici a cikin wak’ok’in daka na mata, habaici wani yanki ne a cikin nawa aikin bincike sai dai za a fito da shi ne a cikin wasu wak’ok’in Musa ‘Danba’u.

Junaidu da ‘Yar’aduwa, (2015) sun rubuta littafinsu mai suna: “Harshe da Adabin Hausa a Kammale.” Wannan littafi ya yi bayanin abubuwa da dama da suka shafi harshe da adabi a cikin adabi ya kawo habaici. Wannan littafi ba d’aya ne da nawa aikin ba, domin nawa aikin zai fito ne da zambo da habaici a cikin wasu wak’ok’in ‘Danba’u.

Yahya, (2016) ya rubuta wani littafi mai taken: “Salo Asirin Wak’a.” Wannan littafi ya yi bayanin salo tun daga ma’anarsa da nau’o’insa da yadda yake zuwa a cikin wak’a. Wannan littafi yana da bambanci da wannan aikin bincike sai dai zai taimaka min ta hanyar sanin yadda ‘Danba’u ke amfani da salo wajen yin zambo da habaici a cikin wak’ok’insa.

Yahya, da wasu (2016) sun rubuta wani littafi wanda suka kira: “Alun Nan Dai: Sharhi Kan Wak’ok’in Da Aka Yi Wa Alhaji (Dr) Aliyu Magatakarda Wamakko (Sarkin Yamman Sakkwato).” Wannan littafi ya kawo wak’ok’i masu yawan gaske kuma sun d’auke su d’aya bayan d’aya sun yi sharhin kowace daga cikinsu ta hanyar fito da jigogi/turaku manya da k’anana tare da bayyana salailan da ke cikin wak’ok’in. A gaskiya wannan aikin ya ba ni haske sosai ta hanyar da zan gudanar da nawa bincike cikin sauk’i.

Gusau, (2016) ya rubuta wani littafi mai suna: “Makad’a da Mawak’an Hausa.” Wannan littafi ya ba da tarihin mawak’a ne, da makad’an baka a tak’aice cikin mawak’an da ya kawo har da Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai. Wannan littafi ya fitar da ni wani rud’u da manazarta suka sa min na rashin samun daidaituwa a kan tsayayyar shekarar da aka haifi Alhaji Musa ‘Danba’u. bayan hira da na yi da wazirinsa Alhaji Shehu waziri ya sheda min shekara da aka haife shi wadda kuma ta bambanta da sauran shekarun da manazarta suka bayyana a cikin ayyukansu. Sai na sami wannan littafi wanda ya k’ara tabbatar min da abin da wazirin Alhaji Musa ‘Danba’u ya sheda min. Na ji dad’i k’warai da gaske da ya walwale mini wannan rud’u da nike fama da shi. Amma duk da irin namijin k’ok’arin da wannan littafi ya yi min wajen walwale sark’ak’iyar da ni shiga sun bambanta domin Gusau ya yi aikinsa na littafi kan makad’a  da mawak’a da yawa. Aikina kuwa ‘Danba’u kad’ai zai ta’bo da wak’ok’insa da ke d’auke da zambo da habaici.

https://www.amsoshi.com/2017/09/27/lalurar-kida-a-bakin-makada/

1.2 Hujjar Ci Gaba Da Bincike


        Hujjar ci gaba da wannan bincike ita ce a iya inda Allah ya kai ganina, kuma ya ba hannu damar ta’bawa domin yin bitar ayyukan da suka gabata wajen nemo wani bincike wanda ya yi canjaras, ma’ana ya yi daidai da irin wannan aiki a matsayin wani littafi ko kundi ko mak’ala ko mujalla da za a iya nazari a ilmance ta wannan ‘bangaren ba a samu ba. Wannan dalilin shi ya  tilasta ni cike wannan gi’bin da aka bari.

Kasancewar irin shaharar da Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai ya yi a fagen gina zambo da habaici a cikin wak’ok’insa, wanda ake hasashen kafin rasuwarsa babu wani mawak’in baka da ya yi fice a k’asar Sakkwato da ya kai shi a wannan ‘bangare ma’ana mai yawan amfani da zambo da habaici a acikin wak’ok’insa, wasu wak’ok’insa kusan kashi saba’in cikin d’ari (70%) duk zambo ne da habaici musamman wak’ok’in siyasa da na sarauta, amma kuma babu wani bincike da aka gudanar a kansa. Wannan ya k’ara min k’warin guiwar fitowa da wannan a matsayin nazari a cikin adabin Hausa ta ‘bangaren wak’ar baka domin muhimmancinsa.

1.3 Hanyoyin Gudanar Da Bincike


A duk lokacin da za a gudanar da bincike dole ne a samu hanyoyi na ilimi da za a bi domin gudanar da shi. Saboda haka, a k’ok’arin gudanar da wannan aikin bincike za a bi duk hanyar ilimi da ta dace domin gudanar da binciken kamar d’akunan karatu manya da k’anana domin samun littattafai da muk’alu da kundayen da za su ba da haske wurin gudanar da binciken. Haka kuma za a kusanci manyan masana da malamai musamman na wannan fanni domin samun k’arin haske da shawarwari domin a samu nasarar gudanar da binciken.

A ‘bangaren wak’a ita ma za a sanya wak’ok’i wad’anda za a sami zambo da habaici k’arara ta hanyar kawo hoton yadda mai nazari zai fahimci abin cikin sauk’i. Haka kuma hira da yaran Musa da wad’anda suka san shi da kuma sauran na kusa da shi da kuma sauran abokan huld’a saboda samun bayanai a kansa da kuma walwale zare da abawar wasu dunk’ulallun maganganu da ke cikin wak’ok’insa. idan an bi wad’annan hanyoyi babu shakka za a samu nasarar gudanar da wannan aikin bincike.

1.4 Muhallin Bincike


Muhallin wannan bincike shi ne wak’ok’in Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai da adabin baka. Harshen Hausa na da rassa guda uku da suka had’a da Adabi da Harshe da Al’ada. Wannan aikin bincike zai ke’banta ne a fagen adabi. Shi ma adabi an kasa shi gida biyu, wato:

  1. Adabin baka/gargajiya

  2. Rubutaccen adabi/na zamani


Wannan aikin zai ke’banta ne a kan adabin baka. Adabin baka yana da rassa guda uku kamar haka:

  1. Zube

  2. Wak’a

  3. Wasan kwaikwayo


Wannan bincike zai ke’banta ne a akan wak’ar

Wak’a ta kasu gida biyu:

  1. Wak’ar baka

  2. Rubutacciyar wak’a


Wannan bincike zai ke’banta ne a kan wak’ar baka ta Alhaji Musa ‘Danba’u, haka kuma ko a cikin wak’ok’insa, za a yi nazarin wad’anda ke d’auke da zambo da habaici kawai.

1.5 Muhimmancin Bincike


Muhimmancin wannan aikin bincike shi ne domin samun takardar shedar kammala digirin farko a Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo, Sakkwato. Ba tare da rubuta aikin ba, wanda yake yana daga cikin sharud’d’an da ba a kammala digiri sai da shi, ya zan dole a yi shi. Yin sa ke sanya a kar’bi digirin, rashin yin sa kuma, kan sanya a rasa digiri. K’aruwar ilimi ga mai gudanar da aikin bincike. Fitowa da basirar da Allah ya yi wa Alhaji Musa ‘Danba’u Gidan Buwai.

1.6 Matsalolin Bincike


        Babu shakka manazarta masu bincike sukan had’u da matsaloli daban-daban idan ba a sa hak’uri ba, sai a kasa kai ga nasara, ko kuma ana iya kammala binciken amma babu k’aruwa da aka samu. Daga cikin matsalolin bincike akwai:

  1. Rashin kud’i: Da yawa mai bincike zai samu littafi da zai taimaka masa wajen gudanar da bincike, amma ba ya da zarafin sayen shi. Kuma babu shi a d’akunan karatu, kuma mai shi ba zai ba da aro na tsawon lokaci ba. Wani lokaci duk da kud’in da za a gurza maka ba ka da. Wani lokaci kuma ko aron ba za a ba ka ba. Haka kuma masu irin wannan bincike, sau da yawa sukan had’u da matsalolin yankewar guzuri a lokacin da suke bincike ta hanyar zuwa wajen ganawa da wad’anda binciken ya shafa, ko ake bincike a kansu, da su kansu kud’in da ake buga aikin da su, wani lokaci a neme su ruwa a jallo a rasa.

  2. Mai bincike yakan ci karo da matsaloli ta hanyar dokokin da ake aza masa a d’akunan karatu manya da k’anana, wani lokaci za ka tashi daga Sakkwato har Zariya ko Kano tare da takardar neman ba ka dama ka yi bincike amma a gindaya ma wasu sharud’d’a wad’anda matsawar ba ka yi hak’uri ba sai ka kasa samun abin da kake nema. A d’akunan karatu na makarantar da kake karatu kakan nemi wata alfarma a hana ka.

  3. Wata matsala da mai bincike ke had’uwa da ita, ita ce zai ci karo da ayyuka masu magana a kan mutum ko abu d’aya amma bayanin kowane ya bambanta da na wani kuma kowane ya ce ya samo shi ne daga tushe.

  4. Haka kuma masu riin wannan bincike na wak’a sukan ci karo da matsaloli wurin ganawa da mawak’a ko kuma yaransu da suka gaje su. Kasancewar ba su zama wuri d’aya, a yi ta nemansu abin ya ci tura wani lokaci har mai bincike ya ji kamar a canza mai wani taken bincike.

  5. Wata matsalar bincike ga masu nazarin wak’a ita ce, ta hanyar neman wak’ok’in da tattara su da rubuta su musamman wak’ar baka. Yana da matuk’ar wahala hasali ma wata wak’a za ta k’awata ma aikinka ka tashi gari da gari ka je inda wanda anka yi wa wak’ar bai da ita. Haka kuma ka je wajen mawak’in shi ma bai da ita. Haka za ka yi ta yin wahala wani lokaci ka samo wani lokaci kuma ka rasa.



1.7 Nad’ewa


A wannan babi an tattauna manya-manyan muhimman tubalai na gina kowane bincike da manazarci zai gudanar a kowane ‘bangare na ilimi a ciki ne zai kawo hoton yadda binciken zai gudana daga farkon babi na d’aya har zuwa k’arshe a matsayin gabatarwa da bitar ayyukan da suka gabata da hujjar ci gaba da bincike tare da kawo hanyoyin da ake bi wajen gudanar da bincike da kuma bayyana inda muhallin bincike zai ke’banta. Haka kuma an bayyana muhimmancin bincike da irin taimakawa da yake yi wurin cigaban ilimi. Haka kuma an kawo matsalolin da aka had’u da su wurin gudanar da bincike.

 

1 comment: