Hanyoyin Nazarin Jumla A Nahawun Hausa (3)

 

https://www.amsoshi.com/tuntubi-masu-gudanarwa/

NA


IBRAHIM HAMISU YUSUF


KUNDIN NEMAN DIGIRIN FARKO (B.A HAUSA) DA AKA GABATAR A SASHEN HARSUNAN NIJERIYA TSANGAYAR FASAHA DA ILIMIN ADDININ MUSULUNCIN JAMI’AR USMANU ‘DANFODIYO, SAKKWATO


https://www.amsoshi.com/game-da-mu/

 

                                   BABI NA BIYU


AZUZUWAN KALMOMI  A TASKAR MASANA NAHAWU



2.0 Shimfid’a


Ak’alla akwai fannoni guda biyar manya da a ke nazari game da nahawun  harshe (grammar). Wad’anda suka k’unshi; Nazarin gundarin sauti (Phonetics) da  nazari akan fannin tsarin ilimin furuci (Phonology) da nazarin ginin kalma (Morphology) da nazarin ginin jumla (Syntax), sai kuma nazarin fannin ilimin ma’ana (Semantics). A fahinta ta zamani (Radford, 1981), nazarin a kan nahawun kowane harshe ba ya kammaluwa sai ya k’unshi nazarin tsararre a kan wad’annan fannoni.

An dad’e a na gudanar da bincike da nazarce-nazarce kan nahawun Hausa, amma duk da haka a kullum ba a rasa samun wad’ansu matsaloli na fahinta wad’anda kan tilasta yin sabon nazarin mai k’yau bisa tsari na zamani. A wannan bincike zai nazarci hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa, wanda ya k’unshi, sanin azuzuwan kalmomi, da fasalinsu. Sannan a nuna yadda suke kasancewa a cikin jumla, da guraben da ya kamata kowanne ajin kalma ya zauna a cikin jumla.  Za a bayyana yadda dok’ok’in ginin jumla suke tare da gabatar da fasalin nazarin jumla, sannan a kawo yadda tsarin bishiyar li’irabin nahawu take a harshen Hausa.

Ilimin ginin jumla fannin ne da a ke bin dok’okin nahawun harshe domin amfani da azuzuwan kalmomi (word clases ) a matsayin tubalan da za a yi amfani da su a jeranta su domin a gina zance bisa k’a’idar nahawu. A wannan fannin ne ake bayanin yadda ake sarrafa kalmomi a had’a su da juna don su samar da jumla gamsasshiyar.

 

 

2.1 WAIWAYEN AZUZUWAN KALMOMIN NA HARSHEN HAUSA


Azuzuwan kalmomi su ne mahimman tubalan da a ke harhad’awa d’on gudanar da nazarin jumloli. Kusan kowanne ajin kalma ya na da nasa muhalli a fagen tsarin nazarin jumla. Wato abin nufi a nan shi ne, kowanne ajin kalma ya na cin gashin kansa ne a fannin nazarin ginin jumla.

Bisa la’ak’ari da lokaci mai yawa da a ke yin nazarin kashi-kashi, a na kuma ba kowa ni gida nasa rabon na suna. Akwai ajin sunaye (Nouns) da ajin aikatau (verbs) da ajin sifa (adjectives) da ajin bayyanau (adverbs). Da makamantansu.

Masana da dama sun ba da tasu  gudunmawa wajen fito da yadda azuzuwan kalmomin suke gida-gida abin lura a nan shi ne masana suna da tsari na musamman da suke bi na ba da sunaye ga azuzuwan kalmomi. An yi wani zamani a farko inda aka rika tilastawa harsuna su bi tsarin rabe-raben kalomomi na wani harshe wanda a ka yi lokacin da harshen latin, (greek), ya gawurta hartakai shi ne ma’aunin ga sauran harsunan turai wajen raba kalmominsu. Abin nufi shi ne duk ajin kalma da latin ke da shi, to tilas ne a ce harshen Ingilishi da Faransanci da Jamusanci suna da wannan aji. Ko ba shi, sai an k’irk’iro shi!

Rabe-raben kalmomin wannan wani tsari ne da masana ilimin kimiyyar harshe na zamani (Moden Linguistics) wannan fannin ya ba da dama k’warai, ya kuma karfafa gudanar da bincike mai cin gashin kai na kowane harshe. Masana sun lura cewa ta hanyar bincikar kowane harshe shi kad’ai, za a gano arzikin harshen dangane da ire-iren kalmominsa da kuma kebabben tsarinsa nahawun. Masana irin su Chomsky, sun bayar da gud’unmawa sosai wajen sake fahimtar yanayin tsarin harshe da kuma kawo hanya mafi dacewa ta aiwatar da nazarin nahawun harshe. Alal misali; Chomsky ya na nuna cewa akwai wani na bai d’aya da yake boye a halin yanzu na tsarin nahawun harshen d’uniya baki d’ayansu (Universal Grammar). Ya nuna cewa wata rana za a cimmma wannan tsari na bai d’aya. Ya ce, to hanya mafi dacewa ta kaiwa ga wannan gali, ita ce ta yin nazarin zuzzurfa a kebance na tsarin nahawun kowane harshe, sannan daga baya a tace abubuwan masu kama da juna, ya ce su ne gagama-gari (Universal), wad’anda suka kasa shiga cikin wannan rukkuni na ‘yan gama-gari, to sai a jiye su a mala, har sai ilimi ya k’aru, wanda zai bada dama a sasu a wannan ajin na ‘yan gama-gari.

Bisa la’ak’ari da ajin kalmomi (Lexical Categories). Chomsky (1986:p2) ya bayyana cewa ana iya raba dukkan kalmomin harshe gida hudu bisa wata daraja mai baki biyu, wato kasancewa (+) ko rashin kasancewa (-). Ga yadda yayi rabon.

  1. suna (S) = D+S, -Ad’

  2. Aikatau (A) = D+A, - Sd’


iii. sifa (SF)       = D+S, + Ad’

  1. Harafi (H) = D.S, - Ad’


abin nufi a nan  shi ne suna, suna ne (+S) ba shi da alak’a da aikatau (-A).  Aikatau, aikatau ne (+A) kuma ba da alak’a da suna (-S), sifa ta shafi suna (+S) ta kuma shafi aikatau (+A), harafi bai shafi suna ba (-S), haka kuma bai shafi aikatau ba (-A).

Bayan haka Amfani, 1996. A cikin mak’arlar daya gabata sashen harsunan Nijeriya Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo, Sakkwato ya bayyana rabe-raben kalmomin Hausa, bayan haka ya bayyana rukunin mutanen farko da suka yi aikin raba kalmomin.    Abney (1987:P62) ya k’alubalanci rabo na Chomsky, ya ce lalle akwai wasu kalmomin harshe wad’anda ba su samu shiga ba, wad’anda kuma tilas ne a sa su cikin rabon. Shawarar abney it a ce abu mafi k’yau shi ne a ce kalmomin harshe sun kasu kasha biyu: masu yin aikin irin na nahawu a cikin jumla da wad’anda kalmomi ne kawai wad’anda an san gurabun da suke cikewa a cikin jumla. Don haka kalmomi irin su k’wayar ma’ana mai nuna mallak’a (possessive) ko nasaba (genetive) ko lokaci (tense) ko tak’i (aspect) da makammantansu, kalmomi ne masu yin aiki na nahawu (functional categories) a cikin jumla. Kalmomin irin su suna (noun) da aikatau (verb) da sifa (adjective) kalmomi masu gurabe na d’indingi (non functional categories) a cikin jumla.

Bayan haka ya raba kalmomin Hausa kaman haka rukunin mutane na farko da suka yi aikin raba kalmomin Hausa gida-gida Turawa ne, kuma lalle sun yi k’okarin a za harshen Hausa bisa tsarin Ingilishi. Yin hakan ya sa har yanzu akwai matsala  game da wasu rabon da aka yi a kalmomin harshen Hausa wad’anda basu cancanta ba. Alal ak’alla, akwai matsaloli iri uku d’angane da matsayin rabon kalmomin a yadda yake a yanzu.

  1. Wasu kalmomin an basu sunan kasha wanda bai cancance su ba.

  2. Wasu kalmomi ba a sa su cikin kowane kashi basam.

  3. Wasu kalmomin har yanzu ba a yi matsaya ba a kansu.


Za mu bi su d’aid’ai mu ga yanayin kowace matsala kalmomin da suna bai cancance su ba wakilin suna na gabanin aikatau, (pre-verbial-pronoun).

Galadanci, 1976. Ya na kiran wannan k’wayar ma’ana da d’ayantau (referential). Ya nuna cewa abin nan (= kalma) da ke zuwa bayan fa’ili amma kafin aikatau a cikin jumla. Wakilin suna ne. alal misali Kalmar ta a cikin jumla Bintata ’na’ a k’aranta jaridaa.

Babu shak’k’a binciken irin na zamani, (Tuller 1986). Yusuf, (1991), Amfani, (1996), sun nuna cewa wanannan sai dai a kira ta da d’iyantau koma baya (Previous Reference marker).

Lura da k’wayar ma’ana da ke lik’e da wad’anannan sunaye kuma a kan kira

  1. Riga (r)

  2. Wando (n)

  3. Gidaje (n)


Galadanci (1976) ya na kiran wananna k’wayar ma’ana d’anyatau (referential). Tuller (1986) da Wad’ansu masana da dama sun ba da shawara bisa k’wak’k’warar hujja cewa kiran wanann kwayar ma’ana referential kurum bai wadatar ba. Sun sake mata suna wanda ya fi dacewa. Sunan shi ne “previous Reference marker” (wato d’ayantau koma baya).

Mahad’i (link element)

Ga wasu misalai kan yi nazarinsu.

  • Farar mootaa

  • Bak’in ta’akalmii

  • Doogaayen gidaajee


Kowane misali sashe ne na jumla (phrase), kuma ya k’unshi sifa (adjective) da suna (noun). Wani tsari na hausa shi ne a duk inda sifa da suna suka zo tare (k’unshein ana kiransa ‘yankin suna’ koda yak e zai fi dacewa a kira shi ‘yankin sifa’), to lalle sai an tsarma -r ko -n tsakanin su. Galadanci (1976) ya na lura da –r da –n  a matsayin k’war ma’ana bisa la’ak’ari da aiki, yace, wannan k’wayar ma’ana, mahsd’I (link element) ce. Yusuf (1991) ya nuna cewa wannan ‘mahad’i’ baya d’aya daga cikin ajin kalmomi na sauran harsunan duniya (universal category). Amfani, (1996), ya yarda da maganar Yusuf (1991) ya kuma d’ora a kanta. Ya ce, a hak’ik’anin gaskiya, wannan k’wayar ma’ana ba ‘mahad’i’ ba ce manunin bigire (location marker) ce. Amfani (1996) ya ci gaba da bayani cewa wani tsari na Hausa shi ne a duk lokacin da sifa ta yi bayanin suna, to Hausa na da tsarin mai nuna cewa sifa ta zo kafin suna ko ta biyo shi. Akwai k’wayar ma’ana ta musammam mai yin wannan aiki. Wannan k’wayar ita ce Amfani ya kira su da manunin bagire (location marker). Idan sifa ta biyo bayan suna wasalin k’arshen zai zama dogo kamar haka;

  • Mootaa far

  • Ta’akalmii bak’

  • Gidaajee doogaay


Manunin lokaci (tense) da tak’i (aspect) masana ilimi kimiyyar harshen sun raba lokaci gida uku: shud’ad’d’en lokaci (past) lokaci maici (present) lokaci mai zuwa (future). Akwai tak’I (aspect) wanda yake nuna cika aiki cif-cif watau (completive/perfective), ko kuma a na cikin yin shi ba a kare ba (uncompledted/continuative/imperfective). Masana nahawun Hausa sun zo da ra’ayuka mabambamta dangane da abin da Hausa ke da shi. Shin lokaci (tense) ne, kwai ko tak’I (aspect) ko harda hali (model) ko kuma ya ya abin yake?

Galadanci, (1976) ya nuna cewa lokaci (tense) kad’ai Hausa take da shi ya kuma ambaci lukuta guda takwas.

Skimmer, (1977) ya hak’ik’ancecewa taki (aspect) kwai Hausa ta ke da shi. Da alama Galadanci da Skimmer ba su tsaya tsaf suka yi nazarin jumlar Hausa ba, su ga cewa lalle d’ukkana abubuwan wato lokaci da tak’i tare suke zuwa.

Yusuf (1991) da Amfani (1996) sun tabbatar da haka. Don haka suka yi matsaya cewa talle abinda ake dada shi a Hausa shi ne lokatak’, (tense-aspect), ba tsurar lokaci (tense) ko tak’Ii (aspect) kawai ba. Baya ga wananan matsayin, akwai irinsu Newman da Schuharma da Fuller wad’anda a wurare da dama sun nuna cewa abin da Hausa ta keda shi, shi ne had’akar lokaci da tak’i da hali (tense-aspect-mood (tam)).

 

Suna da Rabe - rabensa

Suna kalma ce  ta nahawu wadda ke bayanin lafazin da ake amfani da shi wajen ambatawa kowane abu na rayuwa, mai rai ne, ko maras rai, yana motsi ko ba ya motsi, mutum ne ko dabba ko wani abu wanda ke kasantuwa a tsarin rayuwar yau da kullum. Duk a na ambata masa wannan kalma ta suna. Kusan ba wani abu da d’an’Adam ya bar shi ba tare da ya ambata masa kalmar suna ba. Misali:

 

Mutane               Wurare      Dabbobi        K’wari                         Sauran abubuwa

Shehu                Makaranta     Doki           Gwano                            Itace

Musa                  Zariya           Akuya         Gara                               Kogi

Citumu                Katsina         Rak’umi       Cinnaka                        Ciyawa

‘Danladi                Masallaci      Giwa          Tururuwa                       K’arya

Rabi                      Kasuwa         Zomo        Kiyashi                          Yashi

 

 

 

RABE – RABEN SUNA


Suna ya kasu zuwa rukunoni daban – daban na nazari, gwargwado yadda tsarin da suna ya k’unsa.

  1. Sunan yanka.

  2. Suna gama - gari.

  3. Suna gagara - k’irga.

  4. Suna tattarau.

  5. Suna hard’ad’d’e.

  6. Suna d’an’aikatau.


Wad’annan su ne rabe - raben ajin suna, bisa la’akari da rukunin da kowanne suna ya fito. Yanzu za a d’auke su d’aya bayan d’aya a yi bayanin su domin samun haske a game da su.

Sunan Yanka

Sunan yanka suna ne da al’umma suka amince da shi don su rik’a ambaton sunayen abubuwa da shi ciki har da sunayen mutane da sauran halittu. Ana amfani da sunan yanka ne wajen bambance d’aid’aikun halittu da abubuwa da shi ta fuskar jinsi da adadi. Sunan yanka yana iya kasancewa sunan mutane ko dabbobi ko tsuntsaye ko tsirrai ko duwatsu ko muhalli da makamantan su. Misali:

Musa

Tururuwa

Zaki

Akuya

Makaranta

Nijeriya d.s.

 

Suna Gama - Gari

Wannan  nau’in na suna ana amfani da shi, wajen ambaton abubuwa na tarayya. Wato ana kiran wasu sunaye da suka cancanci a had’e su wuri guda don su samar da sunayen rukuni na tarayya wajen ambato, ba tare da an bambanta sunayen abubuwan ba zuwa d’aid’aikun suna. A tak’aice suna ne da al’umma suka za’ba wajen ambata wa wasu rukunonin halittu da suka cancanci ambato a cikin adadi na tilo. Misali:

Mutum

Dabba

Tsuntsu

K’waro

Littafi d.s.

A nan ba sai an ware wani daga cikin rukunin ba, an ambaci wani lak’abi da ya shafe shi, shi kad’ai ba. Wato dai ana iya kiran sa da cewa suna ne na bai-d’aya.

 

 

 

Suna Gagara – K’irga

Wannan nau’in na suna, suna ne na abin da ba a iya k’irga shi da d’ai- d’ai da d’ai-d’ai. Ire-iren wad’annan abubuwan sun had’a da:

Madara

Nono

Yashi

K’asa

Gishiri

Gari.  d.s.

Abin lura a nan shi ne, kowane d’aya daga cikin misalan da aka bayar, ba wanda zai iya d’aukar kowane kaso ya ce zai iya k’irga shi d’aya bayan d’aya don gane yawan adadinsa. Don haka ake kiran kason da suna gagara - k’irga.

 

Suna Tattarau

Shi kuma wannan kashin na sunatattarau, yana k’unshe da sunayen abubuwa ne wad’anda galibi ana samun su ne a cikin rukuni d’aya. Kuma sunan kan zo a adadi mai alak’a da jam’i. Abin nufi sunan yakan tattaro sunayen abubuwa da dama wad’anda suka had’a da jinsin tamata da na namiji a matsayin suna guda. Kuma ya had’a da sunayen abubuwa da na halittu, kamar irin su:

Garke

Ayari

Runduna

Bataliya

Gungu  d.s

Wad’annan sunayen ana iya samun kowane jinsi a cikin kowane suna na tattarau.

 

Hard’ad’d’en Suna

Shi kuma wannan nau’in na hard’ad’d’en suna ana had’a kalmomi biyu ko fiye ne, masu zaman kansu ta hanyar lik’a su da karan-d’ori ko k’wayoyin ma’ana ta –n ko –r don su ba da sunan wuri ko wani abun amfanin yau da kullum.Misali:

Bayangida

Gidanwaya

Gidanrediyo

Bakinkogi

Tuma-k’asa

Malam-bud’e-littafi

Cika-ciki

Da makamantrsu.

Haka kuma akwai hard’ad’d’en sunan da yake bayyana sunan wani abu ta hanyar gwama sunaye biyu da kalmar  harafi ta ‘da’ a tsakiyarsu tare da karan-d’ori. Misali:

K’ato-da-lage

Ciki-da-alako

Rub-da-ciki

Kau-da-bara

Da makamantarsu

 

Suna ‘Dan’aikatau

Shi kuma wannan nau’in na suna d’an’aikatau ya sha bamban da sauran nau’o’in sunayen da aka ambata a baya. Domin suna d’an’aikatau ya fito ne daga kalmomin aikatau. Wato suna ne mai d’auke da kalmar aikatau wadda aka yi wa d’afi  ta koma suna. Misali:

 

Kalmar Aikatau Cikakka          ‘Dafi da Kalmar Aikatau  Kalmar Suna ‘Dan’aikatau

Tafiya                                                  ma- +   tafiya                                       Matafiya

Noma                                                  ma- +   noma                                       Manoma

Su                                                        ma-  + su + -nta                                   Masunta

Wannan shi ne yanayin ajin suna da rabe-rabensa a nahawun harshen Hausa.

 

Wakilin Suna

Wakilin Suna yana d’aya daga cikin ginshik’an rukunnan nahawun Hausa. Wakilin suna wata kalma ce da ake amfani da ita wajen tsarin ginin jumla a nahawun harshe don ta wakilci kalmar suna a muhallin da kalmar suna ta kamata ta fito, amma saboda wani sharad’in nahawu ya zama kalmar sunan ba ta fito a wannan muhallin ba. Ma’ana, amfani ake yi da ajin kalmomin wakilin suna a madadin kalmar suna a fagen nazarin jumla. Misali:

shi maimakon Audu

Ita maimakon Binta

Su maimakon ‘Dalibai

Misalin wakilin suna a cikin jumla shi ne;

Musa ya a mare ta

Shi ne ya kama akuya.

Wakilin suna shi ma ya rarrabu zuwa rukunonin nazari kamar haka:

  1. Wakilin suna katsattse.

  2. Wakilin suna

  3. Wakilin suna tambayau.

  4. Wakilin suna madubi.


 

Wakilin Suna Katsattse

Wannan nau’in na wakilin suna katsattse, ya na iya cin gashin kansa a k’a’idar rubutun nahawun harshen Hausa. Abin nufi a nan shi ne ya na iya zama shi kad’ai a matsayin kalma mai cikakken aiki, ba tare da ya had’u da wata  kalma ta nahawu ba wajen wakiltar suna a cikin jumla. Kuma ana amfani da shi wajen fayyace sunan mutum na d’aya da na biyu da na uku. Haka kuma ana iya nuna adadin sunan da yake wakilta, wato a san sunan tilo ne ko jam’i. A na iya sanin jinsin da sunan ya fito, wato sunan namiji ne ko tamata. Misali:

 

Mutum na d’aya (Mai Magana)          Tilo                              Jam’i

Namiji:                                       Ni

Tamata:                                      Ni

---------------                                -----                              Mu

 

Mutum na biyu (Abokin Magana)      Tilo                              Jam’i

 

Namiji                                                    Kai

Tamata                                                   Ke

------                                                        --------                  Ku

 

Mutum na uku (wanda ake magana a kansa/Sha Magana)              Tilo                                 Jam’i

Namiji                                                                                        Shi

Tamata                                                                                       Ita

---------                                                                                        -----                              Su

Wakilin Suna Nunau

Shi wannan nau’in na wakilin suna, yana wakiltar suna ne ta hanyar nuni zuwa ga sunan da yake wakilta. Ana amfani da shi ne wajen nuna wani abu da shi, abin na kusa ne ko na nesa. Kalmomin wakilin suna nunau iri biyu ne; akwai dogo sannan akwai gajere.

Wakilin Suna Nunau Dogo

Wakilin suna nunau dogo ya na iya zama da kansa wajen wakilci. Sannan kuma yana zuwa a cikin jumla don ya wakilci suna. Kuma yana fayyace jinsi da adadi na sunan da ya wakilta. Sannan yana nuni kan wani abu da yake a kusa ko na nesa. Misali:

Kusa                                           Nesa                            Jinsi

wannan                                       wancan                        Namiji

wancan                                       waccan                                   Tamacce

wad’annan                                  wad’ancan                   Jam’i

 

Wakilin Suna Nunau Gajere

Wannan nau’in na gajeren wakilin suna nunau, gajeren zubi gare shi in aka kwatanta shi da dogon wakilin suna nunau. Haka kuma ba ya iya zaman kansa har sai an jingina shi da wata kalma. Dole sai ya sami abin da zai jingina da shi kafin wakilcin nasa ya inganta. Ana amfani da k’wayoyin ma’ana na –n da –r tare da kalmomin wakilin suna nunau. Misali:

Kusa                                           Nesa

-n  nan (gidan nan)         -n  can (gidan can)

-r  nan (riganan           -r  can (rigacan)

-n nan (yaran nan) -n can (yaran can)

 

Wakilin Suna Tambayau

Wannan nau’in kuma kamar yadda sunan ke nuni, ya ji’banci yanayin tambaya ce. Duk lokacin da aka yi amfani da shi, to tabbata tambaya ce ake yi. Haka kuma shi wannan wakilin suna tambayau iri biyu ne: Akwai na gaba d’aya (wanda ya had’a da mutum da abubuwa) da kuma na fayyatacce abu (wanda yake rarrabe mace da namiji). Misali:

 

Gaba ‘Daya

Wa? Mutum                               Su wa?

Me? Abu                                    Su me da me?

Fayyatacce

         TILO                              JAM’I

Wanene?                        Su wanene?

 

 WAKILIN SUNA MADUBI


Wakilin suna ‘madubi’, shi kuma inuwa ce ta ‘suna’ ko wakilin suna katsattse. Shi ba ya zaman kansa. Duk inda aka faxe shi, to tabbata an riga an ambaci sunan nan ko wakilin suna katsattse da ya zo a farkon jumla. Misali:

Mai Magana                   Tilo                           Jam’i

Namiji                   kaina

Tamata                  kaina

-------                     ------              kanmu

Abokin Magana             Tilo                           Jam’i

Namiji                   kanka

Tamata                  kanki

---------                   --------                       kanku

Sha Magana                   Tilo                           Jam’i

Namiji                   kansa

Tamata                  kanta

---------                   ---------                      kansu

Kowane misali aka xauka a nan, ba zai iya zaman kansa ba. Misali:

Ni kaina

Audu kansa

Shi kansa

Binta kanta

Ita kanta

Sifa

Sifa kalma ce ta nahawu wadda takan zo gabanin suna ko bayansa, don ta fayyace suna ta fuskar launi ko tsarin jiki da ya shafi girma ko k’ank’anta da makamantan su. Tana bayyana jinsi da adadin suna. Misali:

  • Binta ta sayi farar


 

  • Jaka faraa Binta taa sayaa.


 

  • Farin gida ya k’one.


 

  • Gida farii ya k’one.


A wannan misalin na (a) da yake a sama an nuna cewa, sifa takan zauna kafin kalmar suna (Sn.), tare da harafin –n ko –r  a lik’e da ita don ta nuna cewa ta zo kafin suna. Haka abin yake a misalin na (c). A gurbin misali na biyu (b) da yake a sama kuwa, sifar tana bayan suna ne, kuma babu harafi a tare da ita, watau a k’arshenta. Maimakon haka sai wasalinta na k’arshe ya zama dogo don ya nuna cewa ajin sifar ya biyo bayan ajin suna ne. Haka kuma abin yake a misali na (d). k’wayoyin ma’ana na –n da –r suke nuna jinsin da ajin sifar ya kasanta. Dole ne idan k’wayar ma’ana ta –n ta zo tare da sifa ya kasance sunan namiji ne sifar ke fayyace wa, idan kuwa k’wayar ma’ana ta –r ta zo tare da sifa to dole ne kalmar sunan da sifar ke fayyace wa ta zamana tamata. Misali:

  1. a) k’aramin gidaa gidaa k’aramii


k’aramar goonaa                     goonaa k’arama

  1. b) kooren ganyee             ganyee kooree


kooriyar ciyawaa                     ciyaawaa kooriyaa

  1. c) doogon riimii riimii doogoo


dooguwar giginyaa                       giginyaa dooguwaa

Sifa ma iri-iri ce kamar haka:

  1. Sifa Sassauk’a

  2. Sifa Nanatau

  3. Sifa ‘Yar aikatau


 

Sifa Sassauk’a

Wannan nau’i na sifa an san shi da tsari ne a sauk’ak’e. Sifar ta k’unshi saiwar kalma da d’afa-k’eya. Misali:

bak’i                      bak’a bak’ak’e

shud’i                    shud’iya        shud’aye

dogo                      doguwa        dogaye  d.s

Idan an lura za a fahimci saiwar kowace kalma da d’afa-k’eyarta. A kalmar bak’i , tushen kalmar shi ne ‘bak’’ da d’afin wasalin ‘i’ ko na ‘a’ sunan namiji ko ‘a’, a sunan tamata ko ‘ak’e’ a jam’i. kalmar shud’i, tushen kalmar shi ne ‘shud’’ da d’afin wasalin ‘-i’, ko ‘a’ sunan namiji ko wasalin ‘-iya’, a sunan tamace ko wasalin ‘–aye’ a suna jam’i. Kalmar dogo mai tushen kalma ‘dog’ da d’afin wasalin ‘-o’, a sunan namiji ko d’afin wasalin ‘-uwa’, a sunan tamace ko d’afin wasalin ‘–aye’, a suna jam’i.

 

Sifa Nanatau

Nau’in wannan sifa shi ne wanda ke da tsari irin na maimaicin kalmomi. Wad’anda ba su la’akari da jinsi, ko adadi balle jam’i.  Misali:

k’ungiya-k’ungiya                tsibi-tsibi

kashi-kashi                          buhu – buhu

launi-launi                            ganga- ganga d.s

 

Sifa ‘Yar Aikatau

Ita kuma wannan sifar kalmar aikatau ke samar da ita. Wato kowace sifa ‘yar aikatau ta samo asali ne daga kalmar aikatau. Misali:

Kalmar Aikatau Ajin sifa (namiji)         Ajin sifa (tamacce)  Ajin sifa (Jam’i)

Wanke                   wankakke                             wankakkiya                             wankakku

Gina                      ginanne                                 ginanniya                                 ginannu

Rubuta                   rubatacce                              rubutacciya                              rubutattu d.s

 

Aikatau

Aikatau shi ma ya na d’aya daga cikin rukunan nahuwun harshen Hausa. Aikatau kalma ce da ke k’unshe da aikin da ke aukuwa a cikin jumla. Misali:

Wanke, dafa, ji, ci, d.s

Aikatan harshen Hausa ya kasu kashi biyu kamar haka:-

  1. Aikatau so-kar’bau

  2. Aikatau k’i-kar’bau


 

Aikatau So-Kar’bau

Aikatau so-kar’bau shi ne kalmar aikatau da suna kar’bau ke biyo bayanta a cikin jumla. Aikatau so-kar’bau kalmar aikatau ce da take buk’atar wani abu ya biyo bayanta a cikin jumla. Abin da take son ya biyo bayan nata shi ne kalmar suna ko kalmar wakilin suna da kan zo a k’arshen jumla don kar’bar aikin da suna aikau ya aikata a cikin jumla. Misalan kalmomin aikatau so-kar’bau su ne: kaama, maari, yanka, d’eeboo, da duk wata kalmar aikatau da suna ko wakilin suna zai iya biyo bayanta. Misalin su a cikin jumla:

Bala yaa kaamakaaza.

Kande taa maari Audu.

Rabi taa yanka naama.

Yara sun d’eeboo ruwa

 

Aikatau K’i-Kar’bau

Shi kuma wannan nau’in akasin aikatau so-kar’bau ne. Aikatau k’i-kar’bau, shi ba ya buk’atar zuwan suna kar’bau a bayansa.  Misalan kalmomin aikatau k’i-kar’bau su ne kamar haka: gudu, dahu, bugu da makamantan kalmomin aikatau wad’anda in aka fad’e su a cikin jumla basa buk’atar wata kalma ta biyo bayansu. Ga Misalin kalmomin a cikin jumla.

Audu yaa gudu.

Abincin yaa dahu.

Shinkafa taa bugu.

 

 

 

Bayanau

Bayanau kalma ce da ake amfani da ita cikin jumla don ta k’ara bayani kan kalmar aikatau. Saboda a san lokaci ko wuri ko yanayin da suna aikau ya aikata aikin a cikin jumla. Misali:

  1. Bak’ii sun iso d’aazu.

  2. Matasaa sunaa zaune a kan dakali.

  3. Malam ya a shigo aji d gaggawaa.

  4. Akuu yana magana a

  5. Hakimii ya a ziyarci d’alibai da safe.


 

Dangane da haka kuma a iya raba bayanau zuwa gida uku ta ‘bangaren nazarinsa.

  1. Bayanau na yanayi

  2. Bayanau na wuri

  3. Bayanau na lokaci


 

 Bayanau Lokaci:-

Shi wannan kashi yana da nasa rassa guda uku (3) kamar haka:-

  1. Had’ad’d’en Bayanau

  2. Nanatau/ru’bayyen Bayanau


iii.     k’osasshen/tsanantau Bayanau

 

  1. Had’ad’d’en Bayanau:-


Shi ne mai nuna lokaci na ranakun da aka gudanar da aiki a cikin jumla. Misalan kalmomin wannan nau’in na bayanau su ne: Shekaranjiya, Bana, Jibi, Bara, Yau, Ban da gobe, Bad’i, Gobe: da dai makamantan wad’annan kalmomi masu nuna lokacin ranaku da yake k’arin bayani kan kalmomin aikatau. Misalin su a cikin jumla:

(a) Musa yaa kaama kifi jiya.

(b) Rabi taa dafa naama shekaranjiya.

 

  1. Nanatau/ru’banyayyen bayanau


Irin wannan nau’in na ri’banyayye ko bayanau na nanatau yana d’auke ne da wasu kalmomi na bayanau da ake iya maimaita su don a samar da shi. Ire-iren wad’annan kalmomin su ne; Jiya-jiya, Yanzu-yanzu, d’azu-d’azu, Gobe-gobe, k’asa-k’asa. Misalin su a cikin jumla:

  • Lawal yaa tafi kasuwa d’azu-d’azu.

  • Shehu yaa maari Hauwa yanzu-yanzu.


iii.     Tsanantau/k’osasshen bayanau

Shi kuma wannan kashi yana tabbatar da aukuwar aikin da aka aikata a cikin jumla. Misalin kalmominsa  su ne: ainun, sarai, k’warai, sosai, garau da sauran kalmomi masu aikin k’arin bayani kan kalmar aikatau masu nuna tabbatuwar aiki a cikin jumla.

Misalin su a cikin jumla.

  • Hafsa taa sari k’afarta sosai.

  • Abdulmalik yaa sami kud’i k’warai.

  • Ibrahim yaa warke


 

Bayanau Na Yanayi.

Bayanau na yanayi ana amfani da kalmominsa ne a cikin jumla don nuna yanayin da aiki ya gudana a cikin jumla. Ire-iren kalmomin da ake amfani da su wad’anda suke k’arin bayani kan kalmomin aikatau don nuna yanayin da aiki ya gudana a cikin jumla sun had’a da: da Sauri, a firgice, a fusace, da gaugawa. Misalin su a cikin jumla:

  • Musa yaa shigo aji da sauri.

  • Ayuba yaa tafi makaranta a firgice.

  • Jafar yaa zo a fusace.


 

Bayanau Na Wuri

Bayanau na wuri yana nuni ne da wurin da aikin cikin jumla ya faru. Ire-iren kalmomin da ake amfani da su, a irin wannan bayanau d’in su ne; waje, ko’ina k’asa, sama, a kan, ciki, kusa da sauran kalmomin da suke nuni da muhallin aukuwar aiki. Misalin su a cikin jumla:

  • Audu yaa fad’i k’asa.

  • Adamu ya shiga cikin aji


 

 

 

2.2 NAHAWUN  TACIYA


Nazarin ilimin harsuna abu ne Wanda tun farkon bayyanarsa yake tafe da ra’ayoyin malamai da masana, Wanda kuma a cikin ra’ayoyin nan, kowane na ganin ga yadda ya kamata a bi a yi nazarin harshe. Da farko tun wajen k’arni na biyar kafin bayyanar Annabi Isa (A.S), Wato 5th C.B.C. |ayan nan an sami ra’ayoyin da dama daga malamai manazarta harsuna. Daga cikin su akwai ra’ayoyi daga malamai masu nazarin harsunan Girkanci da Latinanci da sauran makamantarsu. Malamai na wannan lokaci duk sun nazarci harshe ne a ta farkin  nahawun gargajiya Wanda shi nahawun gargajiya ya ta’alaka ne kan wasu dokoki ko k’a’idoji inda suke da (mabiya ra’ayin nahawun gargajiya) kuma suna umurta jama’a a kan yadda za su furta furuci ko kalma, kuma kada ka fadi wani abu (prescriptive grammer). A bisa wannan hujjar mabiya wannan hanya kuma sun bai wa harshen rubutu (written language) duk wani mahimmanci maimakon harshen baka (spokkrn language).

Ganin wannan hanya ta nazarin harshe sai a ka sake bin sawun wasu manazarta wadanda suka fito suna sha’awa ga nazarin wasu harsuna wad’anda ba nasu ba. Hanyar da suka bi don wannan nazarin ita ce hanyar da ake kira ilimin nazarin kwatanci da bin salsalar harsuna (comparative and historical linguistics). Wannan hanya ta kara fito da wani nazarí harsuna fili don samun daukaka. A cikin wannan hanya an sami malamai da dama irinsu, Sir Willian Jone, da Rusmus Rask, da Franz Bopp, da Jacob Grimm, da makammantarsu. Wad’annan malaman sun taimaka sosai ga wannan fanni. Nazarin harshe ta kan wannan hanya ya faro tun wajen shekarar 1787 zuwa 1833. A wannan tsakanin, malamai sun wallafa littattafai da makaloli da dama d’angane da wasu harsuna.

Ganin yadda mabiya ra’ayoyin nahawun gargajiya suka yi nazarin harshe, ta kai ma an sake samun bayyanuwar wata hanya ko wani ra’ayi Wanda a ke kira Nahawun k’wank’wancewa, (structural grammer). Wannan ra’ayi, ‘structuralistic’  wato ‘yan k’wank’wancewa, a ganinsu ya kamata a yi nazarci harshe kansa d’ungurugum, a maimakon nazarin wasu ‘yan tsirarun harsuna (Jibril, 1985:p62). Ya kara da cewa sun karfafa tunaninsu ne a cikin k’asidu da littattafai masu yawa da suka wallafa. Bayan haka sun danganta nazarin harshe da kimiyya,  ma’ana nazarin harshe ya shafi daidai da irin ci gaban da a ka samu a halin yanzu. Abubuwan nan suka taimaka wa wannan fanni  akwai malamai irinsu; De-saussue, da Leonard Bloomfield, da Franz Boaa, da Edwan Sapir da Fries. O.G, da Zelling S. Harris, da dai makammantarsu bayan haka (Jibril, 1985:p62). Ya bayyana cewa k’wazo da bincike da wad’annan mutane ya kai ga samun nasarar komawa kan abin da an ke furtawa a maimakon tsohuwar hanyar nan da aka fi rinjaya na a maida hankali a kan duk wani abu da a ka rubuta mahimmanci. Wannan gagarumin canjin ya auku ne a farkon k’arni na ashirin ne (k’ 20th C).

Hr-ila-yau  a na cikn wannan halin sai wasu malamai suka fito da wani ra’ayinsu akan nazarin harshe can kwatsam! Sai wani Ba’amerike (Bature), mai suna Noam Chomsky. Chomsky ya fito da sabon ra’ayi game da nazarin harshe,  inda ya nuna bai kamata ba a rik’a nazarin harshe ta hanyar nahawun gargajiya ko nahawun k’wank’wancewa ba. Wanna bayani da Chomsky ya yi cikin fagen nazarin harsuna ya samu d’aukaka fiye da sauran malamai manazarta harsuna na wannan lokacin. Hasali ma ta kai kowa ya fito k’okri ya ke ya kwatanta kansa da Chomsky, ko kuma ya samo wani abin kushewa daga gares hi (Chomsky). Chomsky ya bayyana ne a shekarar 1950, kuma a 1957, ya wallafa wani littafi mai suna “styntsctic structure”. Wannan littafin ya kara fitowa da Chomsky fili a idon duniya musamman a wajen d’alibai da malamai manazarta harsuna. A cikin wannan littafin ne aka samu wani sabon ra’ayi  da ya kira, “Nahawun Taciya” (Transformational Grammer).  Bayan haka bisa la’akari da irin halin k’ak’a-ni-k-yi da nazarin harshe ya shiga a shekara 1950 .  A wannan tsakanin sai da ta kai an sami kusan shekaru ashirin babu wani canji na ku-zo-a-gani  da aka samu dangane da nazarin harshe. Malaman da suka cancanci su kawo wani sabon abu cikin nazarin ilimin harsuna, sai kuma kowanne daga cikinsu ya kasance ya na da ra’ayinsa na son rai, da zargin juna a tsakaninsu.  |ullowar  Chomsky ya sa an samu gagarumin canji Wanda a ke kira “juyin-juya-hali” a cikin a cikin nazarin ilimin harsuna, bayan haka nahawun taciya ba wani ra’ayi ba ne da Chomsky ya k’irk’iro don ya kushe hanyoyin da a ke bi  wajen nazarin Nahawun taciya ko nahawun k’wank’wancewa.  Nahawun taciya hanya ce da Chomsky ya zo da shi ne don daidaita nazarin harshe ya ta bai d’aya kuma daidai da zamani. Bayan haka Chomsky ya bayyana wasu hanyoyi da yake ganin za a samu gyra ga wasu ra’ayoyi na malamai wad’anda suka gabata, kuma wad’anda a ganinsa wad’annan hanyoyi masu rauni ne kuma kuma wasu daga cikinsu marasa makama.

Dalilan da suka k’ara k’arfafa wa Chomsky  k’warin guiwa har ya fito da wanna ra’ayi, Wanda ya kira “Nahawun taciya” a na iya ganinsu  a cikin nazarce-nazarcen malamai na wannan k’arnin da na wasu malaman da suka gabata. Daga cikin rubuce-rubucen da Zelling, S.  Harris  ya  yi, sun k’arfafa wa Chomsky tunaninsa. Haka kuma ayyukan  Jacobson  a koda yaushe  yakan yi tunanin tsarin sauti na bai d’aya, ko kuma na gama duniya (phonological universal). Ya  yarda cewa bambanci da ke akwai na tsarin furuci a cikin harsuna na duniya bambanci ne wanda malamai suka karkata a kan ra’ayinsu. Shi ma, De-saussue ya na cikin wad’anda suka k’arfafa tunanin Chomsky. De–saussure kuma shi ma ya nuna cewa gina jumla ba ya cikin wani yanki na tsarin harshe kamar yadda ya bayyana kamar haka” Harhad’a kalmomi zuwa jumloli  abu ne wanda  kowanne d’an asali mai magana da harshe kan yi a lokaci na musamman, ba abu wanda harshe kan yi gaban d’aya ba.” Saboda haka irin wannan rashin yarda da wasu abubuwa game da harshe da wasu malamai suka nuna, shi ya k’ara k’arfafa tunanin Chomsky wanda ya kai shi ga fitowa da wannan ra’ayi nasa wanda ya yi wa suna da “Nahawun taciya”.

 

2.3 MATSAYIN AZUZUWAN KALMOMIACIKINJUMLAR HAUSA


A nan an dubi jumlar Hausa ne, da nufin fito da ire – irenta, don sanin yadda fasalolinta suke a fagen nazari. A nahawun harshen Hausa a na da ire-iren jumla guda hud’u ta fuskar zamantakewar azuzuwan kalmomin cikinta, wad’anda masanan zamani suka tantance su a fagen nazari. Wad’annan jumlolin sun bambanta da rabon farko da a ka sani, wato wad’anda masana suka samar da su ta fuskar yanayin zubinsu. Wato kaso uku da masanan farko suka aiwatar, kason na masanan farko da suka gudanar ya na da ire-iren jumla guda uku wad’anda suka had’a da: sassauk’ar jumla da sark’ak’k’iya da hard’ad’d’iya. Su kuma, masanan na ilimin ginin jumlar harshen Hausa na zamani sai suka sake duba wannan rabon suka fito da ire-iren jumloli har guda hud’u kamar haka:

(i) Sassauk’ar Jumla.

(ii) Jumlar Tambaya.

(iii) Jumlar Umarni.

(iv) Jumlar Korewa.

Wad’annan jumlolin su masanan zamani suka tantance don sama wa d’alibai da manazarta ilimin ginin jumla sauk’in nazarin jumla da sassanta.Yanzu za a d’auki kowace jumla domin a nuna yadda tsarinta yake a fagen nazari.

Sassauk’ar Jumlar Hausa

Sassauk’ar jumla ta k’unshi yankuna biyu manya. Bisa ra’ayin masanan farko, sassauk’ar jumlar Hausa tana da  yankin suna (YSn) da yankin aiki (YA). Amma a ra’ayoyin masanan zamani an sami bambancin ra’ayi dangane da yankin aiki. Bisa fahimtar masanan zamani suna ganin cewa yankin da masanan farko suka kira yankin aiki, sunan bai dace da shi ba, saboda yankin ya na iya kasancewa ya d’auki wasu zmahimman azuzuwan kalmomi na daban bayan ajin kalmar aikatau. Sanin haka sai suka kira shi da yankin  abin da aka fad’i a game da suna (YAfgSn) maimakon yankin aiki (YA). Wannan batu a na iya tak’aita shi kamar haka:

J                    Suna aikau    +  Abin da aka fad’i a game da suna

Wannan yanki na abin da aka fad’i a game da suna (YAfgSn) ya k’unshi kalmar aikatau da kalmar kar’bau (Aikatau + Kar’bau) sannan ana iya samun wasu azuzuwan kalmomin su fito a yankin. Ana iya samun kalmar bayanau da sifa da harafi.

Babban abin da ake son sassauk’ar jumla ta k’unsa a matsayin ginshik’an tubalan gina ta su ne, kalmar suna aikau ta zo a farkon jumlar, sai kalmar aikatau ta fito a tsakiyar jumlar sannan kalmar suna kar’bau ta zo a k’arshen jumlar. Wannan tsarin shi zai ba da fasalin nan na S.A.K a matsayin tsarin gudanar da sassan sassauk’ar jumla. Irin wannan gundarin tsarin na S.A.K shi ne ake samu a harshen Ingilishi da wasu harsunan masu d’imbin yawa. Wannan tsarin na S.A.K. shi ake kira da S.V.O a harshen Ingilishi.

Ga Misali:

 

Hausa                                                                                                  Ingilishi

(a)    Bala     ci   abinci.                                                           (b)        John       eat     food.

SnAikau  Aik   Snka’b                                                                     Subject noun   Verb   Object noun

  1. A.     K.                                                                   S.           V.       O.


Jumlar Hausa tana buk’atar mafayyaciya (Maf) bayyananne, wanda zai fayyace suna aikau ta fuskar jinsi da adadi. Wannan k’wayar ma’anar ita ce, “ya” a wannan misalin na (a).

Aikatau na jumlar “ci” ya na buk’atar a fayyace shi ta fuskar lokaci da tak’i (Lokt). K’wayar ma’ana da ke gudanar da wannan aikin ita  ce, “a”. K’wayar ma’ana  “a” ana kiranta da lokatak’ (Lokt) domin tana fayyace aikatau ne dangane da lokacin da aka aikata aiki a cikin jumla da kuma kammaluwar aiki ko rashin kammaluwar aikin.Shi ya sa jumlar ta koma kamar haka:

Sassauk’ar Jumlar Hausa:

 

  • Bala      ya      a                  ci


 

SnAikau Maf.  Lokt       Aik      SnKar’ba

S                                 A           K

 

Ga hanyar nazarin li’irabi a zamanance. Jumlar Hausa tana k’unshe da wad’annan azuzuwan kalmomin kamar haka:

J                                     YSn + YAfgSn

YAfgSn                              KN + YA

YA                                        Aik, YSn

KN                                        Maf, Lokat

YSn                                        Sn

Sn                                          Bala

Maf                                        ya

Lokat                                       -a

Aikatau                                    ci

Sn                                          abinci

 

 

J

 

 

YSn         YAfgSn

Sn         KN               YA

 

Maf   Lokat    Aik              Sn

 

Bala     ya        -a          ci           abinci

 

Sassauk’ar jumlar Hausa tana d’auke da ginshik’ai guda uku ne k’warara. Ginshik’an su ne: Suna aikau (Snaik), da aikatau (Aik), sai suna kar’bau (Kk’b).

 

Jumlar Korewa

Jumlar Hausa ta korewa tana d’auke da wasu kalmomi na musamman da harshen ya tanada domin yin sharad’i da su, kafin a gina ita wannan jumla ta amsu. Sannan da wad’annan kalmomin ne za a iya nuna irin korewar zance da aka samu a cikin jumlar. Kalmomin ana amfani da su ne wajen nuna korewar zance a cikin jumla ta hanyar bin wasu k’a’idoji da aka gindiya na amfani da su don nuna yadda korewar ta auku. Shin korewar ta jumlar ce gaba d’aya, ko korewar wani ‘bangare ne na zance a cikin jumlar. Misalin sassan jumlar korewa shi ne:

Rabi baa ta tafi kasuwa ba.

Masana sun fito da tsarin kalmomin korewa da fasalin da ake amfani da su a cikin jumla, domin nuna irin korewar da aka samu. Ra’ayi ya bambanta a wajen bayani dangane da korewa. Masana irin su Kraft C. H. da Kirk – Greene (1973:37-40 da 61- 64) da Galadanci (1976:77- 83) da Skinner (1977:77 – 78), da Zaria (1981:82 - 84) da Bagari (1986), duk sun bayyana korewa kad’ai ba tare da sun nuna korewar yanki ce ko ta jumla baki-d’aya ba. Yalwa (1995) da Newman (2000) da  Amfani (2006) da Muhammad (2010) da kuma Sani (2010)  da Umar (2012) duk sun yi bayani kan cewa ana samun korewa iri biyu, da ta yankin jumla da ta jumla gaba d’aya. Masana sun yi tarayya dangane da tsarin kalmomin korewar. Ga yadda suke tare da misalan su :-

 

(i) Ba (bàà-----bá)     =   Bàà Ali ya sayaa bá.

(ii) Ba (bà-----bá)        =    Rabi bà ta tafi makaranta bá.

(iii) Ba (báá----)          =   Báá kud’i a banki.

(iv) Ba (bâ….)                 = agwagwa bâ ta tashi sama sosai.

(v) Ba (báábù----)      =   Báábù ruwa a randa.

(vi) Ba-i (bà-i… bà)    = bài dace a hana bara bá.

(vii) Káádà/Kâr------       = Káádà ka a tafi. Ko kâr ka a tafi.

Abin lura a nan shi ne, fasalin ginin jumlar korewa yana k’unshe da wasu mahimman kalmomi da aka tanada don amfani da su wajen nuna korewa a jumlar Hausa.

Jumlar Tambaya

Jumlar tambaya ita ce jumlar da ake ginawa don a yi tambaya. A Hausa ana da jumlar tambaya  kamar haka:

(a) Yàushéé Rabi za ta tafi?

(b) Wàà Isaa ya a mààráá?

(c)  Mèè Musa ya káamaà?

Hausa tana da tsarin da take bi wajen ginin jumlar tambaya. Hanyar da Hausa take bi wajen ginin jumlar tambaya ita ce, dole ne “kalmar tambaya,” ta zo a farkon jumla. Haka kuma dole ne alamar tambaya ta zo a k’arshen jumla. Amma ana iya samun wani tsarin da Hausa take amfani da shi a maganganun yau da kullum. Wasu daga cikin kalmomin tambaya da Hausa take amfani da su wajen ginin jumlar tambaya su ne;

(i) Iná?  = Ina Maryam ta a tafi?

(ii) Wàà?     = Wàà za a aika?

(iii) Yàushéé?  = Yàushéé za a dawo aiki?

(iv)  K’àk’áá?    =   K’àk’áá za a yi?

(v)  Yáyáá?  = Yáyáá Audu ya a fad’i jarabawa?

(vi)   Mèè?     =   Mèè Ali ya a saya?

Masanan da suka aminta da wannan tsarin sun had’a da; Kraft C. H. da Kirk – Greene (1973) da Skinner (1977) da Zaria (1981) da Jinju (1986) da Bagari (1986) da Yalwa (1995) da Amfani (2005) Muhammad (2010) Umar (2012). Duk sun yi bayani game da wannan tsarin na jumlar tambaya.

 

Jumlar Umarni

Jumlar umarni tana d’auke da wani tsari da ya bambanta ta da sauran jumloli da ake da su a Hausa. Jumlar umarni takan zo da kalma d’aya rak, a matsayin jumla cikakkiya, mai ma’ana. Kuma kalmar da take zuwa da ita, ita ce kalmar aikatau (Aik).  Ga misalin jumlar umurni;

(a) Tashi!

(b) Rubuta!

Abin lura a nan shi ne jumlar umarni koyaushe takan k’are da alamar motsin rai. Kamar  yadda aka nuna, jumlar umarni cikakkiyar jumla ce, sai dai kuma ta k’unshi kalma d’aya rak.

Masana irin su, Kraft da Kirk – Greene (1973) da Skinner (1977) da Zaria (1981) da Bagari (1986) da Jinju (1986) da Yalwa (1995) da Newman (2000) da Jaggar (2001) da Amfani (2006) da kuma Umar (2012) duk sun yarda da cewa wannan bayanin da aka gabatar shi ne tsarin samar da jumlar umarni a Hausa

 

2.4 NA’DEWA


A babi na biyu shimfid’a ce ta zo a matsayin gabatarwa, bayan nan sai bincike ya yi waiwayen azuzuwan kalmomi na harshen Hausa. Inda ya bayyanansu tare da kawo su daki-daki, wanda daga bisani nahawun taciya ya biyo baya tare da ra’ayin masana ilimin taciya da nahawun harshen Hausa. Matsayin azuzuwan kalmomi a cikin jumla ta zo a gaba wanda a nan ne a ka yi bayanan gamsassahe game dajumlar Hausa. Wanda da ma nazarin shi ne hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

No comments