Citation: Isah Abubakar KAROFI, Babangida Mustapha GAFAI & Sabi’u Alti ƁATAGARAWA (2021). Sana’ar Ginin Tukwane Da Kayan Aikin Da Take Samarwa. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 9, Issue 1. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660
SANA’AR
GININ TUKWANE DA KAYAN AIKIN DA TAKE SAMARWA
Na
Isah Abubakar KAROFI
Babangida Mustapha
GAFAI
Sabi’u Alti ƁATAGARAWA
Tsakure
Sana’a ta danganci sarrafa albarkatun ƙasa da
Allah ya ajiyewa Ɗan’adam domin ya samarwa kansa abubuwan da rayuwarsa ta
dogara da su, domin samun sauƙin gudanar da harkokin yau da kullum. Yumɓu yana ɗaya daga cikin irin
waɗannan
albarkatu da ƙasar Hausa take da su, kuma wasu daga cikin Hausawa suke
da ilimin sanin yadda ake sarrafa shi domin samar da kayan aiki iri
daban-daban. Masu wannan fasaha ta sarrafa yumɓu su ake kira da maginan tukwane. Aikin waɗannan mutane bai
tsaya a kan ginin tukwane kawai ba, harma da sauran kayan aikin da suka
danganci zamantakewar Hausawa ta yau da kullum. Takardar ta yi duba ne akan
sana’ar sarrafa yumɓu da kayan aikin da masu sana’ar sukan samar domin yin
ayyukan cikin gida da kuma waje. Hanyoyin da aka yi amfani da su wajen tattara
bayanai sun haɗa da hira da masu sana’ar ginin tukwane da masu amfani da
su a cikin gida domin samun bayanai masu inganci. Haka kuma, binciken ya gano
kayan aiki masu yawa da masu ginin tukwane suke samarwa kamar tukunyar tuwo da
tukunyar miya da kwatarniya da kasko da tulu da gora da sauransu. Sannan kuma,
aikin ya yi cikakken bayani a kansu ta fuskar siffofinsu da kuma muhimmancinsu
ga rayuwar Hausawa ta yau dakulum.
Muhimman
Kalmomi: Ginin Tukwane da Kayan Aiki.
1.0 Gabatarwa
Ginin tukwane daɗaɗɗiyar sana’ar Hausawa
ce tun can asali domin maza da mata suna gudanar da ita, shi ya sa ake danganta
ta da sana’ar tarayya. Sana’ar ta danganci sarrafa yumɓu domin samar da
kayan aiki ga Hausawa. Wannan sana’ar tana samun tagomashi a tsakanin Hausawa
da maƙwabtansu duk da tasirin zamani da samuwar kayan zamani a
kasuwanni duniya bai hana masu ginin tukwane ci gaba da gudanar da wannan
sana’ar ba. sana’ar tana samun masoya da masu kasuwancin kayansu a ƙasar Hausa. Sana’ar
ginin tukwane tana samar da kaya masu tarin yawa ga jama’a. Wannan aiki ya yi
zuzzurfan bincike a kan ginin tukwane da kayan aikin ginin tukwane da
kayayyakin da sana’ar take samarwa ga al’ummar birni da ƙauye. Sannan kuma,
aikin ya samo bayanai a kan siffofi da amfanin kayayyakin da masu sana’ar ginin
tukwane suke samarwa a ƙasar Hausa.
2.0 Kayan Aikin Ginin Tukwane
Kayan
aikin ginin tukwane ba su da yawa, kayan da ake buƙata kafin a fara
ginin sun haɗa da yumɓu ko taɓo da ƙaiƙan gero da talge da
diddinge. Talge yana kama da akushi amma bai kai akushi zurfi ba kuma ya fi
akushi girma da shi ake yin zubin tukwane ko tulu[1].
Diddinge
ƙasa
ce mulmulalla da diddinge ake buga yumɓu domin samar tukunya ko tulu. Bayan an
kammala ginin sai nemo itace da ciyayi. Ana haɗa wuta da safe ko da marece a matoya
domin a toya ginin da aka samar. Ana yin tuyar domin tukwane da dangoginta
domin su yi ƙwari[2].
Kayan da Sana’ar Ginin Tukwane Take Samarwa
da Bayanansu
Sana’ar
ginin Tukwane sana’a ce ta tarayya domin maza da mata suke gudanar da ita a
cikin ƙasar Hausa. Sana’ar ta samu karɓuwa sosai a tsakanin
mutane mazauna ƙauyuka da waɗanda suke da muhalli kusa da tabkuna ko rafi
domin a waɗannan wurare ne aka
fi samun yumɓu mai kyau[3].
Don
haka, ga jerin kayan da masu sana’ar ginin tukwane suke samarwa kamar yadda za
a gani a ƙasa:
3.1
Asusu
Asusu
wani ma’ajiyar Hausawa ne na gargajiya wanda ake mulmula shi daga yumɓu. Mafi yawan lokutta
yara ‘ya‘yan masu ginin tukwane suke yin sa. Ana yin sa kamar siffar kwallo,
sai dai shi asusu ƙarami ne kuma ana yi masa tsaga a samansa ta yadda mai
ajiyar kuɗi zai dinga zura kuɗi a cikinsa domin yin
tsimi da tanadi[4].
3.2
Bagade
Wannan wata
irin tanda ce ta ƙasa wanda take haɗe da murhunta, a cikin gida ake amfani da ita
don yin suyar waina ta sayarwa, amma a yanzu ana ce mata tanda (Salima,
2013:307). Akwai tanda mai rami tuya goma da mai sha biyu da mai sha huɗu da mai sha shida
har zuwa asirin da biyu duka masu sana’ar ginin tukwane suna samar da su[5].
3.3
Gansarwa
Gansarwa masu
ginin tukwane suke samar da ita daga yumɓu, ana yin ta kamar siffar turmi. Ita
gansarwa tana da mazauni da hannaye guda biyu waɗanda da su ake ɗaukar ta. Gansarwa
tana da baki mai faɗi a cikinta ake zuba
garwashi domin ɗumama ɗaki a lokacin sanyi.
Amfanin gansarwa shi ne kai wa maijego garwashi a yayin jego. Wasu kuma, suna ɗora gidauniyar fura a
kanta bayan an yi mata kwalliya wanda ake kira da sha-bari-kallo[6]
3.4
Goran Ƙasa
3.5
Kaskon Kaji
3.6
Kaskon Suya
3.7
Kaskon Wuta
Kaskon
wuta masu ginin tukwane suke yin sa, ana yi masa faɗin baki, sai dai
matsakaici ne bai kai girman kaskon suya ba. Ana amfani da shi domin ɗumama ɗaki, wato a sanya
garwashi a ciki a lokacin hunturu ko
sanyi (Karofi, 1986, sh. 4).
3.8
Kwatarniya
CNHN (2006, sh. 268) ya bayar da ma’anar kwatarniya da “Ƙaton ma’aikaci ce da
ake yi da ƙasa (yumɓu) domin zuba ruwa, musamman don wankan jego da zuba wa
dabbobi ruwa”.
Masu ginin tukwane suke yin kwatarniya daga yumɓu, buɗaɗɗiya ce da siffar kwando ko masaki. Tana da kauri, musamman a wajen bakinta. Mata na amfani da ita wajen zuba ruwan wankan jego ko zuba wa dabbobi ruwan sha ko kuma tsari wato ruwan da aka samar daga wanke dussar hatsi da sauran dafe-dafen cikin gida (Karofi, 1986, sh. 22).
3.9 Kular Ruwa
Hausawa mutane
ne masu buƙatar shan ruwan sanyi a lokacin da suka cika cikinsu da
abinci, wannan dalili shi ne ya sanya magina tukwane suke gina kula. Kula kuwa,
tukunya ce wadda take da siffa irin na tulu, sai dai ita kula tana da dogon
wuya, sannan tana da wurin kamawa don saukin bulbular ruwa. Amfaninta shi ne
zuba ruwa domin ya yi sanyi a sha musamman lokacin bazara (Karofi, 1986, sh.
9).
3.11
Kurumbo
3.11
Lofe
Lofe wani ƙaramin mazubi ne
wanda da yake da hannu cikinsa rarakakke ne kuma yana da ɗan ƙaramin mazubi wanda
shi ne bakinsa, ta bakinsa ne ake zuba garin taba ko magani domin zuƙa kamar yadda ake zuƙar taba sigari. A
yau, mutane suna amfani da shi domin shan magani cake basir da maganin bindiga
na gargajiya. Ana sayar da shi a wajen a wurin ‘yan koli[10].
312 Makarkari
3.13
Murhu/Amaryar Ƙasa
3.14
Randa
Masu ginin tukwane
suke yin randa. Ana gina ta da yumɓu da siffar tukunya sai dai ta ɗara tukunya girma.
Ana yi mata ƙaramin baki ko wuya, sannan ana yi mata kwalliya a wajen
bakinta. Bayan an gama ginin ta sha iska, sai a kai matoya wato wurin da ake
toya tukwane don su yi ƙwari. Ana shafa mata jar ƙasa ko farar ƙasa. Sannan ana yi wa
bakin murfi domin rufewa. A al’adance Hausawa na ajiye randa a cikin ɗaki. Wannan dalili ne
ya sa Hausawa suke yin wata karin magana don nuna randa a cikin ɗaki take a ko da
yaushe. Haka kuma, wata karin maganar kuma tana yin nuni da yadda randa take
ma’ajiyar ruwa kamar haka randa uwar ruwa, kowa ya wuce randa ba ruwa yake nema
ba, tulu yake yawo randa na ɗaki zaune‛. Amfaninta shi ne zuba ruwan sha ko ruwan
aikace-aikace a gida da kayayakin gona, kamar gero ko dawa har ma da sutura da
kuɗi a wasu ɓangarorin ƙasar Hausa (Soba,
2015, sh. 54).
3.15 Tanda
3.16 Tukunyar Dauri/’Yardauri
Tukunyar
dauri ‘yar ƙaramar tukunya ce wacce ake yi wa cin baki da murfi mai
mariƙi. Amfaninta shi ne dafa magungunan gargajiya ga jarirai[12].
3.17
Tukunyar Miya (Talliya)
3.18 Tukunyar Tuwo
3.19 Tulu
3.20 ‘Yartsana
‘Yartsana
kayan wasan yara ce, wadda ake mulmulawa da taɓo ko ɓaɓɓarkiya. Ana yi mata surar mutum. Yara mata
suna yi mata kwalliya iri-iri.Ana kuma renonta da kwaikwayon ciyar da ita, ana
yi mata wanka. Idan ta girma ana yi mata ƙunshi da ado na
tufafi wanda teloli suka ɗinka da ƙyallaye. A kwana a
tashi sai a ce ‘yartsanar ta isa aure, sai raba wa ƙawaye goro da alewa a
gaya masu ranar biki (Rabi’u, 2013, sh. 507).
‘Yartsana
kayan wasan yara ce kawai babu wani aiki da ake yi da ita[14].
Dangane
da hoton ‘yartsana a hirar da na yi da Nasiru da Sani da kuma Hussaini masu
ginin tukwane sun shaida mani cewa‚ “Da ma yaransu ne suke mulmula ‘yartsanar,
amma saboda tasirin addinin Musulunci ya sanya suka hana yaran mulmula ta domin
addinin ya hana yin duk wani abu mai surar mutum ko yin mutum-mutumi”.
5.0 Kammalawa
Wannan aiki ya tafiya mai nisa a cikin sana’ar ginin tukwane inda ya gano muhimman abubuwa da suka shafi sana’ar da kayayyakin da take samarwa domin al’umma su amfani da su a cikin gidaje da waje. Duk da cewa aikin ya kawo wasu muhimman bayanai a kan ginin tukwane da bayanan siffofi da amfanin wasu kayan da sana’ar take samarwa. Aikin ya gano aƙalla kayan aiki guda ashirin da ɗaya(21) waɗanda dukkaninsu an kawo hotunansu domin samun sauƙin fahimta da bambance su da saura. Sana’ar ginin tukwane sana’a ce mai sanya dogaro da kai da bunƙasa tattalin arziƙin ƙasar Hausa ta la’akari da yadda al’umma (Hausawa da maƙwabtansu) suka jingina rayuwarsu ta yau da kullum a kan kayayyakin da take samarwa.
6.0 Shawarwari
Babu
shakka sana’ar ginin tukwane na taka muhimmiyar wajen samar da aikin yi a
tsakanin al’ummar Hausawa ga shi kuma sana’ar tana bunƙasa tattalin arziƙin ƙasar Hausa da kuma
raya al’adun gargajiya ta fuskar samar da kayan aiki ga Hausawa da maƙwabtansu. Don haka,
ga jerin wasu shawarwari waɗanda za su taimaka a ciyar da wannan ɓangare gaba kamar
haka:
Yana da
kyau masu ginin tukwane su cigaba da koyawa ‘ya’yansu wannan sana’a ta ginin
tukwane, domin tana cike da rufin asiri da taimakawa wajen kiyaye al’adun
Hausawa na gargajiya daga salwanta.
Haka
nan kuma, masu sana’ar ginin tukwane kasancewarsu masu gudanar sana’a wadda ba
ta da buƙatar babban jari kafin fara yin ta, yana da kyau gwamnati
ta samar masu da wani tallafi na kuɗi domin su ƙara bunƙasa sana’ar domin ta
dace da zamani.
Sannan
kuma, gwamnati ta iganta sana’ar ta hanyar samar masu da wata kasuwa wadda za
ta zama matattarar gare su ta yadda cuɗanya a tsakaninsu za ta zama wata kafa ta ƙara bunƙasa sana’ar da
cigabansu baki ɗaya.
Bayan nan kuma, yana da kyau ɗalibai musamman masu nazarin harshen Hausa a matakai daban-daban, su dinga kai ziyara gani da ido, a wuraren da ake aiwatar da irin waɗannan sana’o’i. Yin hakan za ya taimaka masu wajen ƙara fahimtar irin kayan da sana’ar take samarwa da kuma sanin yadda ake aiwatar dasu.
Manazarta
CNHN
(2006). Ƙamusun Hausa. Ahmadu Bello University Printimg Press.
Gwarjo, Y.T. da wasu (2005). Aure a jihar Katsina. Hukumar Binciken
Tarihi da Kyautata Al’adu.
Karofi,
A. M. (1986). Kayan cikin gidan Bahaushe jiya da yau sigoginsu da amfaninsu. [Kundin Digiri na Farko].
Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Karofi,
I.A. (2020). Tasirin zamani a kan kayan aikin mata Hausawa na gargajiya.
[Kundin Digiri na Biyu]. Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar
Bayero.
Rabi’u,
M.T. (2013). Wasan ‘yartsana a matsayin tubalin gina tarbiyya a ƙasar Hausa. Cikin
Taɓarɓarewar Al’adun Hausawa. Hulkumar Tarihi da Raya Al’adun Gargajiya Haɗin Guiwa da Jami’ar Umaru
Musa ‘Yar’adua, 505-510.
Soba, S. A. (2015). Muhalli a idon Hausawa Don makarantun gaba
da sakandare. Sawaba Press and
Publishing Company.
Ratayen Sunayen
Mutanen da aka yi Hira da su
1.
Sani mai tukwane, ranar laraba 10/3/2021 da
misalin ƙarfe 11.00 na safe a wurin sana’arsa da ke bakin-ruwa Gobirawa,
Kuki ƙaramar hukumar Dutsinma, jihar Katsina.
2.
Binta Tsohuwa, ranar litinin 15/3/2021 da
misalin 12:00 na rana a gidanta da ke sabon-layi Karofi, ƙaramar hukumar Dutsinma,
jihar Katsina.
3.
Barira Lawal Ungozoma, ranar alhamis 11/3/2021
da misalin ƙarfe 10:30 na safe a gidanta da ke gangaren kwalta Karofi, ƙaramar hukumar Dutsinma,
jihar Katsina.
4.
Sani Shehu Cheza (ɗankoli), a ranar talata
16/3/2021 da misalin 2:00 na rana a gidansu da ke kofar fada Karofi, ƙaramar hukumar Dutsinma,
jiharKatsina.
5.
Hussaini mai tukwane, ranar jumu’a 19/3/2021 da
misalin 2:30 na rana a gidansa da keSabon garin Shema, ƙaramar hukumar Charanci,
jihar Katsina.
6.
Nasiru mai ginin tukwane ranar asabar 20/3/2021
da misalin 10:30 na safe a maginarsa da ke Ɗantaƙiri, ƙaramar hukumar Dutsinma,
jihar Katsina.
[1]
. Hira da Hussaini mai tukwane, 19/3/2021.
[2].
Hira da Hussaini mai tukwane, 19/3/2021.
[3]
. Hira da Sani mai tukwane, 10/3/2021.
[4]
. Hira da Sani mai tukwane, 10/3/2021.
[5]
. Hussaini mai tukwane, 19/3/2021.
[6]
. Hira da Binta tsohuwa, 15/3/2021.
[7]
. Hira da Sani mai tukwane, 10/3/2021.
[8]
. Hira da Sani mai tukwane, 10/3/2021.
[9]
. Hira da Barira Lawal ungozoma 11/3/2021.
[10]
. Hira da Sani Shehu Cheza 16/3/2021.
[11]
. Hira da Sani mai tukwane, 10/3/2021.
[12]
. Hira da Barira Lawal ungozoma, 11/3/2021.
[13]
. Hira da Sani mai tukwane, 10/3/2021.
[14]
. Hira da Nasiru mai tukwane, 20/3/2021.
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.