Harshe Da Mu’amala A Wajen Kasar Hausa: Bunkasar Kalmomin Cinikayya A Cikin Kasuwar Gashuwa

Citation: Tijjani SALISU & Abubakar BABANGIDA (2021). Harshe Da Mu’amala A Wajen Ƙasar Hausa: Bunƙasar Kalmomin Cinikayya A Cikin Kasuwar Gashuwa. Yobe Journal of Language, Literature and Culture (YOJOLLAC), Vol. 9, Issue 1. Department of African Languages and Linguistics, Yobe State University, Damaturu, Nigeria. ISSN 2449-0660

HARSHE DA MU’AMALA A WAJEN ƘASAR HAUSA: BUNƘASAR KALMOMIN CINIKAYYA A CIKIN KASUWAR GASHUWA

Na

Tijjani SALISU

Abubakar BABANGIDA

Tsakure

Wannan muƙalar ta ƙudurianiyar gano tasirin harshen Hausa a kan wasu harsuna a wajen ƙasar Hausa musamman ma ta hanyar bunƙasar ko ƙirƙirar wasu kalmomin Hausa a cikin harkokin kasuwancin mutanen Gashuwa”. Muƙalar ta ɗauki aikin Yakasai (2012) abin kwatanci ga wannan aiki. Wannan bincike ya yi amfani da hanyar ganawa ta kai tsaye da ‘yan kasuwa a ɗaiɗaikunsu tare da amfani da lura da su a fakaice wajen tattaro bayanan wannan aiki. Daga cikin abubuwan da wannan muƙala ta bankaɗo sun haɗa da ire-iren kalmomin fannu da ɓangarorin yan kasuwa ke amfani da su wajen harkokinsu na yau da kullum tare da fashin baƙin waɗannan kalmomin. Daga cikin abin da sakamakon wannan bincike ya gano su ne, lallai suna amfani da kalmomin da sai su ya su ne, da masu mu’amala da su ne suke fahimtar me ake nufi. Misali; Talla tana nufin doguwar mace da muhammadiyan tana nufin yin sassauci da kayan ruwa yana nufin maganin ruwa na yara; haka ma kalmar lami na nufin bashi, yayin da kalmar tare na ne, ke nufin mai latsi ne ba mai saye ba; muƙalar ta gano cewa Hausar da ake amfani da ita a cikin gari ta bambanta da ta ‘yankasuwa, a cikin kasuwar ma, kowanne rukuni kalmominsu sun bambanta da juna.

1.0 Gabatarwa

 Idan ana magana game da ainihin asalin ƙasar Hausa za a iya lalubo ta a cikin Afirika ta yamma, wato farfajiyar nan da ke tsakanin dazuzzukan da ke kurkusa da gaɓar tekun atilantika daga kudu cikin Nigeriya zuwa hamadar sahara a Arewa. Ƙasar Hausa tana nan idan aka duba taswirar Afirika za a samu ƙasar Hausa a tsakanin layi na goma sha biyar (15N) zuwa na goma sha takwas (18N) na Arewa da ikwaita, kuma ƙasar tana tsakanin layi na takwas na (8E) da na goma sha biyu (12E) a Gabas da layin Greenwhich (Adamu, 1997, sh, 11).

 A bisa bayanan da suka gabata za mu iya cewa ƙasar Hausa a yau tana nan a cikin Afirika ta yamma a arewaci Nijeriya kuma akwance taketa taɓo har cikin ƙasar Njar wajen su maraɗi da wasu yan garuruwa, haka ma daga gabas ta yi iyaka da tsuhuwar jihar Borno (wanda ya haɗa da jihar Yobe da wasu ɓangarori na kudancin jihar Bauchi) daga yamma kuwa ta yi iyaka da ƙabilun gwari da kuma ƙabilun kudancin Zariya. Ƙasashen Hausawa kuwa sune kamar su kano, sakkwato, Katsina, Daura da Zariya da ma arewacin jihar Bauchi. Cikin Njar kuwa alwai su Damagaram, Dogon Dutse, Kwanni da sauransu (db Abubakar 1983)

 Dangane haka duk inda bai faɗa cikin wannan farfajiyar da masana suka ambata ko zayyana ba to lalle ne yana wajen ƙasar Hausa musamma ma nan yankin Arewa maso Gabashin Nijeriya in ban da Arewacin jihar Bauchi.

 Saboda haka duk wurin da aka samu jama’a, za a tarar ana mu’amala iri-iri a wurin. Kuma babu yadda za a yi mu’amala ta kasuwanci ba tare da harshe ba. Saboda haka, ta tabbata cewa harshe da al’umma da kuma mu’amala da kasuwanci tamkar jini ne da tsoka. A harkar kasuwanci, ɗaya ba ya tafiya ya bar ɗaya. Kuma ya zama wajibi idan al’ummai suka haɗu da nufin kasuwanci, ta sanadiyar keɓanta, dole a samu bambancen kalmomin rukuni a tsakanin su.

Yahaya da wasu, (1992) sun bayyana kasuwanci da cewa, hanya ce ta amfani da azanci da hikima a sarrafa albarkatu da ni’imomin da ɗan adam ya mallaka don tunanin yau da kullum.

CNHN, (2006) cewa aka yi, harshe hanyar magana ce tsakanin al’umma iri ɗaya. Shi kuwa Yakasai, (2012, sh. ɗɓi) ya ƙara tabbatar da cewa harshe mahimmiyar kafa ce ta sadarwa cikin zamantakewa. Wato idan aka yi amfani da harshe a wajen sadarwa, to shakka babu za a samu yana damɓare da al’ada ta hanyoyi daban-daban. Shi kuwa Hornby, (1948) a cikin Yakasai (2012) cewa ya yi al’umma ɗaukacin mutane ne da kuma al’ada da ɗabi’u iri ɗaya.

 Za mu iya tabbatar da cewa, kasuwanci ba ya yiwu wa sai da harshe da al’umma da kuma mu’amala. Dandazon jama’a ne ke haɗuwa wuri guda, ya Allah ƙabilu guda ko kuma ƙabilu mabambanta domin cim ma manufa ta wani ɓangaren rayuwa. Cuɗayar kuwa, tana kasancewa a rukuni daban-daban a tsakanin su. Saboda haka, wannan takarda, ta ƙudirci bayyana yadda lamarin ke kasancewa a kasuwancin mutanen Gashuwa. Al’ummar wannan wuri suna amfani da Hausa a matsayin harshen kasuwanci da ma wasu ɓangaririn rayuwa. A dalilin keɓewa da suke yi, ya haifar da yin amfani da wasu kalmomi waɗanda kowane rukuni da nasu, kuma sai su kansu da masu mu’amala da su ne ke fahimta.

 1.1 Ma’anar Harshe

 A kulli yaumin magana muke yi, ya Allah da fatar baka ko a rubuce ko kuma ta hanyar ishara duk domin isar da saƙo a tsakaninmu. Saboda haka a nan za mu iya cewa harshe hanya ce ta isar da saƙo a tsakanin al’umma kuma sahihiyar baiwa ce da ubangiji ya ba wa ɗan adam. A ƙamusun Hausa, (2006) an bayyana harshe da cewa, “hanyar magana tsakanin al’umma iri ɗaya. Shi kuwa Abubakar, (2006, sh. 12-15) cewa ya yi, “harshe kafa ce ta sadarwa a tsakanin al’umma, kuma yana haɓaka ya bunƙasa har ya tsallaka mahallin da ba nasa ba. Ya kafa hujja da yadda harshen Hausa yake ci gaba a makarantu da ƙasashen Afrika da duniya baki ɗaya. Kuma ya ƙara da cewa ƙabilar Hausawa suna da yawan jama’a, wannan ya yi dai-dai da abin da Newman, (1973, sh. :ɗɗɗɓii) yake cewa:

Hausawa yawansu ya kai milliyan talatin da biyar kuma suna rayuwa a wani guri da ake ce masa ƙasar Hausa a Arewacin Nijeriya da Kudancin Nijer. Kamar Kano da Sokoto da Daura da Dogondutci da Gobir da Tohoua da sauransu

 Newman (1973) a bayaninsa yana ƙara jaddada mana yawan ƙabilar Hausawa da kuma girman ƙasa da suke da shi. Wannan ya ƙara tabbatar mana da cewa, Hausawa ba a wuri ɗaya suke rayuwa ba, Kuma harshensu, harshe ne mai ɗauke da al’umma a sassa daban-daban.

 Denham da Lobeck, (2013, sh. ɗiɗ) sun bayyana harshe da cewa abu ne rayayye idan aka yi la’akari da yadda muke magana a tsakaninmu da kuma yadda yake canja mahali ko canji na magana ko furuci a tsakanin mutane duk da ma ba kowa ba ne yake yin amfani da shi. Wannan ya yi dai-dai da abin da Yakasai, (2012, sh. 2) yake cewa:

“Baiwar da ɗan adam yake da ita ta amfani harshe ita ce ta babban abin da ya bambanta shi da dukkan sauran halittu, har ya fifita shi bisa kansu kodayake dabbobi ma suna da tunani irin nasu, wanda kuma suke bayyanawa cikin hanyar sadarwa irin daban- daban babu wata dabba da take da hanyar sadarwa irin wadda ɗan Adam yake amfani da ita, wato harshe “.

Wannan bayanin na Yakasai (2012) yana ƙara mana haske dangane da yadda harshe yake kasancewa baiwa ga ɗan adam. Kuma ya ƙara tabbata da bayanin su Denham da Lobeck, (2013) na cewar ba kowa ba ne yake amfani da harshe, har ila yau kuma, sun ƙara bayyana mana cewa lallai harshe yana da mihimmanci saboda ɗan adam ne kaɗai yake amfani da shi. Shi kuwa ɗan adam babu ya shi a cikin haluttun da Allah ya halitta.

1.2 Ma’anar Mu’amala

Ma’amala gamayya ce ta al’umma wanda za su iya kasancewa al’umma guda ko ‘yan dangi ɗaya ko kuma daga sassa daban-daban domin cuɗanya a tsakaninsu saboda samun biyan buƙatar rayuwar yau da gobe.

 CNHN, (2006) cewa aka yi mu’amala ita ce gudanar da wata harka da wani mutum. Sai dai kuma Boyd, (1969) ƙarin haske ta yi, inda ta tabbatar da cewa ma’amala ta wanzu tsakanin Hausawa da Fulani Torankawa Mutanen Futa-turo ta ƙasar Sengal. Tun lokacin kakan Usmanu Ɗanfodiyo mai suna Musa Jakolo. Wanna ma’amalar ta haifar da ƙara jaddada addinin Musulunci da auratayya tsakaninsu da Hausawa.

Shi kuwa Gazali, (2005) cewa ya yi tabbas mu’amala za ta iya kasancewa ta fuskar kasuwanci ko neman ilimi da addini. Har ila yau ya tabbatar da cewa, a sakamakon ma’amala, an samu dangantaka mai ƙarfin gaske tsakanin Barebari da Hausawa.

Haka Yahaya, (1989) ya tabbatar da cewa a sakamakon mu’amala tsakanin Hausawa da Larabawa da Turawa, ya sa Hausawa sun koyi rubutun mahammadiya da ajami cikin harrufan Larabci da kuma rubutun boko. Shi kuwa Dalsgart da wasu, (1975) cewa suka yi, mu’amala ita ce gamayyar al’umma biyu ko fiye da haka domin ɗaukar mataki a kan wani al’amari na daban.

Sai dai kuma Berber da wasu, (1996) cewa suka yi mu’amala haɗaka ce ta mutane biyu ko fiye domin isar da saƙo a tsakaninsu ko kuma tuntuɓar junansu domin kaiwa ga cimma nasara ko buri. bisa la’akari da waɗannan bayanan za mu iya kafa hujja da tabbatar da cewa, lallai ma’amala tsakanin mutane mihimmin al’amari ne. kuma ya zama wajibi wani harshe ya yi tasiri a kan wani.

1.3 Mu’amala Ta Fuskar Kasuwanci

 Masu iya magana kan cewa “kasuwa a kai miki dole”. Domin nan ne wurin da aka fi sani wajen gudanar da kasuwanci da samun abin masarufi. Kuma yin ma’amala a wannan wurin ya zama wajibi, saboda gamayya ce ta mutane daga harsuna da al’adu daban-daban da nufin neman abin rufawa kai asiri.

 A CNHN, (2006) an bayyana ma’anar kasuwanci da saye da sayarwa. Sai dai kuma Yahaya da wasu, (1992) sun bayyana sana’a da cewa, hanya ce ta amfani da azanci da hikima a sarrafa albarkatu da ni’imomin da ɗan adam ya mallaka don tunanin yau da kullum.

 Kowa ya san da ƙasar Hausa cike take da harkokin kasuwanci. Ƙasa ce kandamemiya mai girma da faɗin gaske kuma ta haɗa garuruwan Arewacin Nijeriya da Kudancin Nijer. Daulolin Hausa bakwai zuwa takwas ana aiwatar da ma’amaloli na cinikayya. Ga misali kamar Kano da Katsina da Sokoto da Maraɗi da Kebbi da sauransu duk ana gudanar da harkokin kasuwanci. Haka zalika a ƙasashen Yammacin Afrika Hausa ta yi wa sauran harsunan wurin babakere, dalili shi ne dole sai da harshen Hausa ake gudanar da kasuwanci a waɗannan mahallan. Ko da rubutu za a yi, a resiti ko shaida ko jimillar kayayyaki dole sai da harshen Hausa ake rubutawa a wannan ƙasashen misalan irin waɗannan ƙasashen sun haɗa da Ghana da Nijer da Kamaru da Burkina Faso da Kodebuwa da Cadi duk ana harkar kasuwanci ne da harshen Hausa. Wannan ya kai mu ƙara fahimtar cewa, harshen Hausa ya kai a ce masa shi ne harshen da ya fi kowanne harshe bunƙasa a waɗannan ƙasashe (Adamu, 1997, sh. 11)

 1.4 Taƙaitaccen Bayani A Kan Gashua

Garin Gashua shi ne helkwatar ƙaramar hukumar Bade a cikin jihar Yobe a Arewa maso Gabashin Nijeria. Garin yana ƙunshe da gamin gambizar ƙabilu daban-daban kamar goma sha biyu (12) waɗanda suka haɗa da Badawa da Hausawa da Barebari da Fulani da Yarabawa da Inyamure da Kare-kare da Gizimawa da Margi da Bura da ma yan ƙabilar Tibi. Hausawan da suke zaune a wannan yanki galibinsu sun yiwo hijira ne daga wurare kamar Bauchi, Haɗejia, Kano da kuma Sakkwato. (Grema da Kukuri, 2012, Sh.115).

 Garin Gashuwa kuwa ya kasance gari mai tattare da ‘yan kasuwa kusan za a iya cewa yana ɗauke da manyan ‘yan kasuwar da za a iya alfahari da su a Arewa maso Gabashin ƙasar nan. Kuma ana aiwatar da harkar kasuwanci ne da harshen Hausa a wannan wurin. Garin yana da kasuwanni iri-iri kamar kasuwar dabbobi da kasuwar kayan ɗanye da kasuwar hatsi da duk dangin tsaba da kasuwar kifi da sauransu. Al’ummar Gashuwa suna son kasuwanci wannan yana da nasaba da shigar Hausawa garin, da kuma tasirin da suka yi bisa kowa a wurin. Saboda sai da Hausa ake gudanar da ma’amalar kasuwanci a cikin garin. Ga kuma ƙabilar Inyamurai da Yarabawa duk al’umomi ne masu sha’awar kasuwanci kuma masu yin sa (Grema da Kukuri, 2012, sh, 116) .

1.5 Manufar Bincike

 Muƙalar ta ƙuduri aniyar yin tsokaci a kan ma`anar harshe da mu`amula ta fuskar kasuwanci a garin Gasua da nufin gano ire-iren kalmomin da ake amfani da su a wannan fannin tare da kawo ma`anonin kalmomin a daidaitacciyar Hausa.

2.0 Bitar Wasu Ayyuka Magabata

Yakasai (2012, sh, 110) ya ce a rayuwar yau da kullum ta Bahaushe ita ta haifar da Hausar rukunin masu sana`a wadda take cike da kalmomi irin na fannu. Haka kuma duk in da ka zagaya ba za ka ji ana amfani da su ba sai a Hausar rukunin masu sana`ar, kamar yadda za mu ga misalai a cikin wasu kalmomin gama garin yan kasuwa:

Misali na 1:

Kalmomin kasuwanci	Ma`ana
i. saye [sajee]	ka bayar da kudi ka karbi wani abu
ii. sayarwa [sajarwa]	ka bayar da wani abu a baka kudi
iii. tayi [taji]	ka fadi abin da za ka biya abu ko a bar maka ko a hana ka, a nemi ka kara
iv. albarka [albarka]	neman kari daga yadda mai saye ya taya
v. an sallama [an sallama]	an amince da yadda mai saye ya taya abin
vi. iƙala [iƙaalaa]	neman warware ciniki bayan an kulla shi

Hassan (2016, sh, 29) ya yi tsokaci a kan Hausar rukuni-rukuni iri ta zawarawa a garin Dutsin-ma da kewaye. Haka nan ya kawo misalan wasu keɓaɓɓun kalmomi da zawarawa ke amfani da su wajen sadarwar su ta yau da kullum a cikin mu`amalolinsu wanda yake ba za ka ji wadannan keɓaɓɓun kalmomi ba a ko’ina ba sai a wajen zawarawa su ya su. Ga kaɗan daga cikin kalmomin:

Misali na 2:

Kalma	Ma`ana ta yau da kullum	Keɓaɓɓiyar ma`ana
i. tulu	abun ɗebo ruwa na ƙasa	bazawari mai ƙaton kai
ii. kashe wuta	zuba wa wuta ruwa	kashe wata fitina domin komawa gidan tsohon miji
iii. kwasa	ɗebe wani abu	bazawarin da aka mayar jaki wanda ba a so kuma ana karɓar abin hannunsa
iv. wan (one)	a nan “wan” tana nufin ɗaya	bazawari wanda yake sakin bakin aljihu wato mai kyauta
v. ƙarfe	a nan ana nufin taman ƙarfe	bazawarin da baya kyauta, wato bazawarin da yake mai ƙanƙamone
vi. reza	abu mai kaifi sosai	bazawara mai yawan son kuɗi da abin duniya

 

 Azare (2016, sh, 116) ya ƙara da cewa idan aka yi dubi na kaƙiƙa akan irin keɓaɓɓun kalmomin da matan aure yan boko suke amfani da su wajen sadarwarsu ko kuma mu`amalolinsu na yau da kullum za mu ga cewa akwai yan bambance-bambance tsakaninsu da takwarorinsu waɗanda ba su yi ilmin zamani ba waɗannan yan bambance-bambance kuwa suna da nasaba ta kai tsaye da ilmin zamani. Ga wasu daga cikin irin waɗannan kalmomi:

Misali na 3:

Keɓaɓɓun kalmomi	Ma`ana ta yau da kullum	Keɓaɓɓiyar ma`ana
i. tunkiya	dabbar gida (sheep)	kishiya (co-wife)
ii. gida ya yi dirai	gida ya bushe	ƙarshen wata ba kuɗi; kayayyakin masarufi sun ƙare
iii. sandar girma	sandar da ake bai wa masu sarauta	mazakutar namiji
iv. gimbiya	yar sarki	matar da miji ya fi so
v. ba sabis	babu hanyoyin sadarwa ta iska	mijin da ba ya iya biya wa matarsa buƙata
vi. ofis	muhallin gudanar da aikin gwamnati	madafa (kitchen)

 Umar da Musa (2017, sh.12) sun yi tsokaci a kan Hausar rukuni wadda ta shafi irin Hausar ɗalibai ko kuma irin keɓaɓɓun kalmomin da ɗalibai ke amfani dasu a jami`o`i musamma ma Jami`ar Usman Ɗan fodio da ke Sakkwato, wasu daga cikin irin waɗannan keɓaɓɓun kalmomi su ne kamar haka:

Misali na 4:

Kalmomi	Ma`ana ta yau da kullum	Keɓaɓɓiyar ma`ana
i. wanki	kawar da dauɗa daga jikin tufa ko wani abu	maguɗin jarrabawa
ii. farin wata	hasken da yake bayyana a sama idan dare ya yi	samuwar bayanin jarrabawa kafin lokacinta
iii. sha	shan wani abu ko saurare	hadda ta karatu
iv. dogon wuya	wuya mai tsawo	leƙen aikin na gaba a yayin jarrabawa
v. layun tsari	wani abu da ake rufawa a rataya domin magani	shiga jarrabawa da amsa
vi. direba	mai tuƙa mota	jagora a wajen jarrabawa

 

3.0 Hanyoyin Da Aka Bi Domin Tattaro Bayanai

Hanyar da aka bi domin tattaro bayanai ita ce ta ganawa kai tsaye da yan kasuwa a ɗaiɗaikun su tare da lura da yadda suke gudanar da al`amuransu a fakaice ba tare da sun gane cewa ana lura da su ba.

4.0 Ƙalailaicewa

 Kamar yadda aka sani ne kasuwa muhalli ne da yake ɗauke da jama’a kala-kala domin samun abin masarufi. Duk wanda aka gani a kasuwa ya je ne domin biyan buƙatarsa ko ya saya, ko kuma ya sayar. Su kuwa ‘yan kasuwar Gashuwa a dalilin zamansu wuri guda domin gudanar da mu’amalarsu ya haifar musu da yin amfani da wasu kalmomi ko kalamai a cikin zancensu na yau da kullum, wanda sai a junansu ne kawai suke fahimtar sadarwar, ko masu ma’amala da su. Wannan ma yana ƙara tabbatar da cewa, ta fuskar kasuwanci Hausa ta yi tasiri a kan sauran harsunan da suke rayuwa a garin na Gashuwa. Ga misali:

Misali na 5: Hausar Fannoni Daban-Daban

Kalma	Ma`ana	Daidaitacciyar Hausa
Gàjere	wandà yakè da gazàwaa	mài rauni
Taa yì maî	an samú ribà	cîn ribà
Na hàu shi	cîn ribà kan mai sàya	na ci ribà
Ya hàu ni	cîn ribà akan mai kaya	na faɗi
Ya fakè ni	ya sacè mîn kaya	ya mîn satà

 Sai dai a cikin kasuwar ta Gashuwa ma’amalar a tsakanin rukunin mutane ta bambanta ƙwarai da gaske, saboda ana samun fannoni mabambanta a cikin kasuwa guda, hakan ne ya haifar da kowanne bakin wuta da irin nasa hayaƙi. Kowanne fanni na ‘yan kasuwar Gashuwa, suna amfani da wasu kalmomi a ciki Hausarsu da ta sha bamban da ta takwarorinsu ga misali Hausar masu sana’ar kafinta ta bambanta da Hausar masu magani, haka ta masu sana’ar koli, ta bambanta da ta masu sana’ar goro. Wannan ma tasiri ne sosai da harshen Hausa ya yi a ƙasar da ba tasa ba (Babangida, 2018, sh, 23)

 Wani abin lura kuwa, da irin wannana nau’in maganganun shi ne kalmomin Hausar da ‘yan kasuwar Gashuwa suke amfani da su, sun sha bamban da na ‘yan kasuwar Damaturu da na Nguru da na Sokoto duk da ma an fi samun irin waɗannan ma’amalolin a birane. Domin tabbatar da wannan batu, ga ma abinda Ɗantumbishi (2005, sh. 70-86) yake cewa:

“An fi samun cuɗanyar al’umma a birane  kamar hulɗa ta ciniki da ma’amala saboda

haka samun ‘yan bambance-bambancen  harshe da salon sarrafa harshe kan taso”.

 Wannan bayanin Ɗantumbushi (2005), yana mai tabbatar da cewa; an fi samun hada-hada a birane saboda a nan ne ake samun al’ummu masu tarin yawa. Saboda haka, a wajen yin ma’amala a tsakanin jama’a, dole ne a samu wani harshe ya yi tasiri a kan saura kuma samun canje-canje a cikin harshen da yake da tasiri a tsakanin wannan al’ummar ya za wajibi.

 A Kasuwar Gashuwa akwai wani yanki na jama’a da ake yi masa laƙabi da ‘yan magani. Kalmomin da ake amfani da su a Hausar wannan rukunin ta bambanta da ta wasu yankunan na cikin kasuwar. A sakamakon keɓewa da suka yi, ya haifar da wasu ‘yan canje-canje a tsakaninsu da sauran ‘yan-kasuwar garin; a ma’amalarsu ta yau da kullum. Haka kuma masu maganin gargajiya Hausarsu ta bambanta da masu maganin zamanin. Wannan ma hujja ce da take tabbatar da tasirin harshen Hausa ga sauran harsunan da ke garin Gashuwa. A cikin kasuwar Gashuwa ‘Yan maganin gargajiya wani nau’i ne na jama’a, mafi akasari ana samunsu a wajen kasuwa masu sana’ar maganin gargajiya a garin Gashuwa gada suka yi a wurin iyaye da kakanni. A sakamakon keɓanta da suke yi sukan yi amfani da wasu kalmomi a cikin Hausarsu ta sanadiyar haka ne suka bambanta da sauran takororinsu ‘yan kasuwa ta yin amfani da waɗannan kalmomi a tsakaninsu. Ga misali:

Misali na 6: Hausar masu maganin gargajiya

Kalma	Ma`Ana	Daidaitacciyar Hausa
Hùdàjje	kamùn mayu	wanda aka huda
Shiɗaɗɗè	kamùn danshi	wanda bay a hayyacinsa
Hàkar dajì	magàni mài wuya	harkar da ake yi a daji
Hùhu-làhu	mài cùtar basir	wato fanko
‘Yar lisu	cùtar shawara	cuta mai sa barci
Tòmashe	wàrkakken ràuni	warkewa daga ràuni

Haka ma masu sayar da maganin zamani a garin Gashuwa, a sanadiyar keɓanta da suka yi, ya haifar musu da yin amfani da wasu kalmomi lokacin cinikayyarsu ko kuma zamantakewa a tsakaninsu. Hausar wannan rukunin ta sha bamban da Hausar ‘yan maganin zamani. Ga misali:

Misali na 7: Hausar Masu Maganin Zamani

Kalma	Ma`ana	Daidaitacciyar Hausa
Farin kàya	kàyan maràsaa lafiya	fararen tufafi
Baƙin kaya	Ƙwàya	baƙaƙen tufafi
A kàrci ƙasà	maganìn ciwòn kâi	kartar ƙasa da wani abu
Fasinjàna	mài sayàn kayanà	mài hawa motar haya
Kà ragè mîn	kà yi minì sauƙi	kà sassàuta farashi
Kayan matà	magànin jima’ìn matà	magànin ƙarfin matà
Kayan maza	magànin jima’ìn maza	magànin ƙarfin maza
Kayan ruwa	magànin ruwa na yaran	sinadari mai haɗe da ruwa
Igiyàa	mesàr dirif	abin ɗaure wani abu
Injakshin	àllurar màye	àllura

 Sai kuma kafintoci, suma sanadiyar keɓewa da suke yi wuri guda don yin kasuwancinsu, suna yin amfani da wasu kalmomi a cikin ma’amalarsu ta yau da kullum. Hausar wannan nau’i ta ‘yan-kafinta ita ma ta bambanta da sauran rukunin jama’ar cikin kasuwar. Ga misali:

Misali na 8: Hausar Kafintoci

Kalma	Ma`Ana	Daidaitacciyar Hausa
Mahammadiyya	Daidai wa daida	Adalci
Na turè shi	an ci ribar aiki	ture mutum
Zân kwarfè shi	zân sàmu riba	kwashe wani abu
Cuku-cuku	hà’incìn aiki	abin dab a gaskiya
Kà zaunà a kansa	kà gàllaza masa	zama a kan wani abu
Sàra	inkiyar yin tsàda	sari wani abu
Ɗàga ƙafà	Sauƙi	Sassauci
Ɗàga ƙafà hakà ne	Tsàda	Gàllazà
Sallah	maràr salla	wani nau`in ibada
Ƙàbilà	rashin sanin harka	Bàre

Akwai wani ɓangare na masu sana’ar goro, su kuma mafi yawancinsu Hausawa ne da Barebari.Wurin da suke sana’ar yana ɗaya daga cikin mahallai masu girma da kuma yalwar jama’a. Sanadiyar keɓe kansu da suka yi, ya haifar musu da samuwar wasu kalmomi a tsakaninsu, kuma suna amfani da su a cikin Hausarsu musamman lokacin cinikayya a tsakaninsu da masu sayayya. Wannan ma ya ƙara fito da tasirin Hausa a mu’amalar kusuwanci a garin Gashuwa. Saboda haka; sai su kaɗai ne suke fahimtar junansu. Ga misali:

Misali na 9: Hausar Yan Goro Kalma	Ma`ana	Daidaitacciyar Hausa
Met	mai ciniki	abokin ciniki
Kùsu	rashin jìtuwa	ɓera
Daushe	ingancì	abin day a kwan biyu
Tallà	ta burge	tallata haja
Tà yî	doguwa	au ya yi daidai
Manic	mài kawo kaya	mài jarì sosai
Sabon huji	baƙon sana’a	sabon zuwa
Rànsa	nairà ashirin	nàira ashirin
Dam	nàira dubu	ƙarar wani abu
Lami	Baashiì sa	babu ɗanɗano
Tsìni	Babu	abu mai tsini
Dir	sabon tashe	sabon tashe
Gobso	gorò maràr kyau	màtacceen goorò
Musà	Ɓàrawo	musu

A ɓangaren masu sana’ar koli kuwa, Kalmomin da suke amfani da su a rukuninsu sun bambanta da sauran ‘yan kasuwar, sukan sarrafa kalmominsu a cikin maganganunsu na yau da kullum, wanda sai a junansu ne kaɗai suke fahimtar saƙonsu a matsayin masu sana’a a rukuni guda. Hatta mata masu sana’ar a cikin gida, idan suka zo sayayya a kasuwa; sukan yi maganganu wanda sai su da kansu ne kawai suke fahimtar abin da suke nufi. Kuma cikin harshen Hausa. Misali:

Misali na 10: Yan Koli

Kalma	Ma`ana	Daidaitacciyar Hausa
Tarena ne	mài tàyi bâ sayà	mài latsi
Dede nè	farashìn hakà nè	Gàskiya
Iki nè	farashìn ƙarya	Cùta
Zàge nè	wandà bâ yà cìniki	maràr cìniki
Ƙuri nè	ɗan kallo nè	ɗan kallo nè
Girbè shi	na cî rìba a kansa	sare wani abu
Atàsayis	ba zâi sàya ba	ya fasà sàya

 5.0 Kammalawa

A wannan muƙala, an nuna yadda harshen Hausa ya yi tasiri a garin Gashuwa. Har ya zama shi ne mahaɗi a tsakanin ‘yankasuwar garin. Babu yadda za a gudanar da harkar kasuwanci a wannan mihimmin garin in ba da harshen Hausa ba. A sakamakon haka ne, aka samu Hausar rukuni a ɓabgarori da dama a harkar kasuwancin waɗannan al’ummai. Wanda sai kana mu’amala da su za ka fahimci abin da suke magana bisa kansa. Waɗannan keɓaɓɓun kalmomi kuwa sun haɗa da Hausar masu maganin gargajiya inda ake samun kalmomi kamar ‘hudajje’ ma`ana kamun mayu, da Hausar masu maganin zamani a inda ake samun kalmomi kamar ‘baƙin kaya’ ma`ana kayan maye da kuma Hausar masu sana`ar kafinta a inda ake samun kalmomi kamar ‘saraa’ ma`ana yin tsada, haka ma Hausar yan goro akan samu kalmomi kamar ‘lami’ ma`ana bashi, da ma Husar yan koli in da ake samun kalmomi kamar su ‘zagee ne’ wato marar ciniki. Waɗannan batutuwa da ma wasu sun fito da irin tasirin da harshen Hausa yake da shi ba wai a yankin ƙasar Hausa kawai ba har ma da wasu sassa da ke wjen ƙasar Hausa.

Manazarta

Abubakar, A. (2006), Matsayin nazarin harshen Hausa a yau. Algaita journal of current research in Hausa Studies, vol.1, (4). 12-15

Adamu M. T. (1997). Asalin Hausawa da harshensu. Ɗan Sarkin kara publishers

Azare Y.M. (2016). Language in diɓersity: A look at the role of women towards language deɓelopment in Hausa sociolinguistics setting, Yobe Journal of Language, Literature and Culture, Vol.4. 116.

Berber, B. da wasu (1996), An American ciɓic forum, ciɓic society between market indiɓidual and political community, Social Phylosophy and Policy. Cmbridge University Press.

Boyd, J. (1969). The flame of Islam. Northern Nigerian Publishing Company.

CNHN, (2006), Ƙamusun Hausa na Jami’ar Bayero. Ahmadu Bello University Press.

Dalsgart, K. (1975). Art interaction with light. Oɗfort University Press.

Ɗantumbishi, A. M. (2005). Harshen al’umma da kuma zumunci. Ɗunɗaye Jounal of Hausa Studies, Vol. 1 (2). 70-86.

Denham, K. da Lebock, A. (2013). Linguistics for eɓeryone an introduction. Internationa Edition. Wadsworth, Cengage Learning.

Garzali, B. (2005), The Kanuri in diaspora, Fuculty of Arts, University of Maiduguri.

Grema M. and Kukuri M. M. (2012). Ɓariety of Hausa spoken in Gashua town. Language, Literature and Culture, Festschrift in Honour of Prof. Abdulhamid Abubakar.

Hassan, S. (2016). Hausar zawarawa a garin Dutsin-ma da kewaye. Yobe Journal of Language, Literature and Culture vol.4, 29-30.

Newman, P. (1973). Chad classification and reconstruction. Affroasiatic Linguistics, 5(1), 1-42.

Umar M. M. da Musa S. (2017). Aro da ƙirƙira: Nazarin samuwar sababbin kalmomin kimiyya a Hausa; Yobe Journal of Language, Literature and Culture, Vol.5, 11-18

Yakasai, S. A. (2012). Jagoran nazari walwalar harshe. Usmanu Danfodiyo University Press.

Yahaya, I. Y. (1988). Hausa a rubuce: Tarihin rubuce-rubuce cikin Hausa. Northern Nigeria Publishing Company.

Yahaya, I. Y. da Musa, T. ‘Y. da Muhd, Z. (1992). Darrusan Hausa don manyan makarantun sakandare. University Press.