Article Citation: Isah Abdullahi Muhammad & Abdullahi Sarkin Gulbi (2020). Sake Duba Jinsi a Nahawun Hausa. DEGEL: The Journal of the Faculty of Arts and Islamic Studies, Vol. 18, No. 2. ISSN 0794-9316
SAKE DUBA JINSI A
NAHAWUN HAUSA
Na
Isah Abdullahi Muhammad
& Abdullahi Sarkin Gulbi
Tsakure
Akwai alaƙa tsakanin ma’ana ta
nahawu da ma’ana ta zahiri. Misali a nahawun Hausa ‘yaaroo’ da ‘gidaa’; duk
jinsin maza ne (Wato kalmomi ne ‘yan ajin jinsin namiji). Sai dai, kalmar
‘yaaroo’ ba ko tantama, ma’ana ma ta zahiri tana tabbatar da haka. Sannan har
takwara ta jinsin mace tana da wato ‘yaarinyaa’. Amma a kalmar ‘gidaa’ abin ba
haka yake ba. Babu
ta a zahiri, sannan babu takwararta mai jinsin mace, balle a ce ‘*gidanyaa’. To
wai meye dalili? Lalabo ansar wannan tambaya shi ne ya haifar da tunanin rubuta
wannan maƙala. An yi wannan nazari ne bisa fahintar Kramer (2014,
2015). Wajen ƙoƙarin ansa wannan tambaya, an sabunta ma’anar jinsi da
kuma kashe-kashensa, waɗanda su ne sakamakon wannan
nazari.
Gabatarwa
Jinsi wani muhimmin aji ne a nahawu. Wanda yake ƙoƙarin bambantawa a
tsakanin jinsin namiji da na mace. Harsunan duniya sun kasu gida uku dangane da
yadda suke nuna jinsinsu. Kashi na farko suna nuna jinsi ne ta fuskar
bambantawa tsakanin mace da na namiji. Kashi na biyu suna nuna jinsi ne ta fuskar
aji. Sai kashi na uku marasa jinsi kwata-kwata (Corbett 2011). Wannan maƙala za ta mayar da hankali
ne a kan tsarin jinsi a nahawun Hausa. Akasarin rubuce-rubucen nahawun Hausa
(Kamar Kraft & Kirk Greene 1973 da Bagari 1986 da Sani da 1999 da Newman
2000 da Jaggar 2001 da kuma Yar’aduwa 2004) bakinsu ya zo ɗaya a kan cewa jinsi yana aikin bambantawa ne
a tsakanin jinsin mace da namiji. Sannan ana kasa jinsi a nahawun Hausa zuwa
gida biyu ko uku kamar haka: Jinsin namiji, jinsin mace (da jinsin tarayya).
To amma bisa la’akari da sababbin
bincike-bincike na baya-bayan kamar a Kramer (2015) akwai buƙatar sabunta bayanan da ake
da su musamman ma’anar jinsi da kashe-kashensa a nahawun Hausa. Domin ma’anar
ba ta tsaya ga bambanta mace da namiji ba, ko a kasa shi zuwa jinsin namiji da
na mace da na tarayya ( jinsi ne mai nuna mace ko namiji, misali, kamar wada
tana iya ɗaukar mace ko namiji) kawai
ba. Akwai buƙatar duban jinsi ta la’akari da zahiri. Domin akan sami
inda jinsin ya bai wa abu jinsin mace ko namiji, alhali ba haka abin yake a
zahiri ba. Ko
a sami akwai jinsin a zahiri amma a nahawu bai nuna shi ba. Wannan ya sa aka
kasa jinsin zuwa manyan sassa biyu: kamalalle da naƙasasshe.
Don ƙoƙarin fitowa da wannan
bayani a fili, an kasa maƙalar zuwa waɗannan sassa, kamar haka: Gabatarwa, sai ma’anar jinsi
da kashe-kashensa. An kawo gurabun jinsi a nahawun Hausa. Sannan an kawo
matsayin jinsi da muhimmancinsa. Sai aka rufe da kammalawa.
Ma’anar Nahawu
Amfani (2007, p.1) ya bayyana ma’anar
nahawu kamar haka:
Ƙaramar ma’anar ita ce
nazarin abin da ya shafi tsarin jumloli (syntax) da ƙirar kalmomi
(morphology) faffaɗar ma’anar nahawu wadda
kuma ita ce masana na zamani suka yi ittifaƙi a kai, ita ce yin
bayani na musamman wanda aka aza shi bisa wata ƙayyadaddiyar turba game
da abubuwa uku, wato ilimin tsarin furuci (phonology) da ilimin tsarin jumla
(syntax) da fannin ma’ana (semantics). Don haka, nahawun Hausa (da nahawun
kowane harshe) ya ƙunshi yin nazarin ƙwaƙƙwafi a kan waɗannan guda uku da aka
ambata.
Fabregas & Scalise (2012, p.4) suna
cewa:
Grammar is conceived as a computational
system that combines units and associates those structures with sounds (or
other physical signals, like hand sign) and with meaning.
Fassara:
Nahawu ana iya ɗaukarsa kamar wata
na’ura wadda take aikin ƙulla tubalai zuwa fasulla da sada su ga furuci, su ko
fasulla a sarrafa su (wato su koma kamar wasu alamomi na zahiri irin nuni na
hannu) da sada su ga ma’anoni[1]
Wannan ma’ana ta Fabregas & Scalise
(2012) ma’ana ce da aka gina bisa ra’in tsirau (Generative Grammar). A ra’in
ana kallon ‘Nahawu’ tamkar wata na’ura ce da take cikin tunanin mai harshe
wadda take sarrafa gundarin ma’anoni na nahawu zuwa furucin magana. Malaman
Nahawun tsirau ba su kallon nahawu a matsayin dokokin harshe kawai, bayani suke
yi tare da hujjoji, daga baya su zo da dokokin. ( Carme 2007, Cook & Newson
2007).
Bitar Ma’anar Jinsi da Kashe-kashensa a
Nahawun Hausa
Kafin a ji ta bakin malaman Hausa, za a
fara kawo ra’ayin malaman kimiyar harshe. Corbett (1991, p. 1) ya ruwaito
ra’ayin babban malamin harshe Hockett (1958, p. 231) inda yake cewa:
Genders are classes of nouns reflected in
the behavior of associated words.
Fassara:
Jinsi ko jinsuna wasu azuzuwa na sunaye ne
masu bayyana ƙarara a zamantakewar kalmomi.
Haka ma, ya ƙara da cewa:
The classification frequently corresponds
to a real-world distinction of sex, at least in part, but often too it does
not.
Fassara:
Rarraba jinsi a mafi yawn lokaci yakan
dace da bambanci na zahiri a wani ɓangare, amma a mafi yawan lokaci abin yakan saɓa.
Shi ko Crystal (2008:206) yana cewa:
Gender(n): A GRAMMATICAL CATEGORY used for
the analysis of WORD CLASSES displaying such CONTRASIS as masculine (M. Masc,
MASC) feminine (F., Fem, FEM) and neuter (n, nevt, NEVT), animate and
inanimate.
Fassara:
Jinsi: Aji ne na nahawu da ake amfani da
shi a fagen nazarin azuzuwan kalmomi, inda ake fayyace su ta fuskar jinsin
namiji ko na mace ko wanda ba ya da jinsi. (fassarar marubuci)
Kramer (2015:1) tana cewa:
Gender is regularly defined as the sorting
of nouns into two or more classes as reflected in agreement on determiners,
adjectives verbs and other syntactic categories.
Fassara:
Jinsi a mafi yawan wurare an ba shi
ma’anar mai fayyace sunaye zuwa gida biyu ko fiye kamar yadda yake
bayyana ƙarara a jituwar da ake samu a kan manunai da sifofi da
azuzuwan aiktau da sauran yankunan jumla.
Idan aka dawo gida kuma, Newman (2000, p.
200), yana cewa:
Gender in Hausa is a two-term system:
masculine and feminine. It is operative only in the singular.
Fassara:
Jinsi a Hausa yana bisa tsari biyu: Jinsin
mace da jinsin namiji. Sannan yana aiki ne kawai a kan tilo.
‘Yar’adua (2004, p. 117) yana cewa:
Jinsi (Gender) Jinsi kalmar nahawu ce mai
fayyace namiji da mace.
Idan aka yi wa waɗannan ma’anoni dubin nazari, sannan aka danganta su da
yadda jinsin yake a nahawun Hausa, za a fahimci cewa ba su danganta ma’anar da
ma’ana ta zahiri ba ( abin da ake gani da ido). Domin akan sami ma’anar jinsi
(Grammatical gender) ta nahawu ta saɓa wa ma’anar jinsi ta zahiri (Natural gender)[2]. Akan sami kuma inda suka yi canjaras! Wato ma’ana ta
zahiri da ta nahawu duk su tabbatar da jinsi. Misali:
i. gidaa
ii. yaaroo
A waɗannan misalai na ‘gidaa’ da ‘yaaroo’ a nahawun Hausa
dukkansu suna da jinsin namiji. Sai dai, kalmar ‘yaaroo’ kasancewarta jinsin
namiji abu ne wanda za a iya tabbatar a ma’ana ta nahawu da a ma’ana ta zahiri.
Wannan ya sa take da takwara mai nuna jinsin mace wato ‘yaarinyaa’. Saɓanin kalmar ‘gidaa’ wadda a ma’ana ta nahawu
kawai ake iya tabbatar da ita. Amma a zahiri babu ‘gidaa’ namiji balle macensa (wato
*gidanya). A wani lokaci kuma, akan sami a zahiri akwai jinsi amma a nahawu
babu shi. Misali; a nahawun Hausa akwai ‘kuti’ da ‘jiminaa’. Waɗannan kalmomi a zahiri
akwai namijinsu da macensu, amma nahawu ya taƙaita su ga jinsin mace
kawai. Don cike wannan giɓi, a ra’ayin wannan
takarda an nuna ma’anar jinsi a nahawun Hausa kamar haka:
“Jinsi aji ne na nahawu mai fayyacewa a
tsakanin namiji da mace. Sannan ma’ana ta nahawu da ma’ana ta zahiri takan
tabbatar da shi. Idan aka sami ragin ɗaya daga cikinsu, ya zama nakasasshe ba kamalalle
ba. Har
ila yau, yana da matuƙar tasiri wajen gina kalmomi da jumloli.”
Malaman nahawun Hausa kamar Kraft &
Kirk Greene (1973) da Newman (2000) da Jagger (2001) da Amfani (2007) sun kasa
jinsi a nahawun Hausa zuwa gida biyu:
(a) Jinsin namiji
(b) Jinsin mace
Amma Fagge (2004) da ‘Yar’adua (2004) sun kasa shi
zuwa gida uku:
(a) Jinsin namiji
(b) Jinsin mace
(c) Jinsin tarayya
Waɗannan kashe-kashe da
magabata suka yi ya rage giɓi, domin da yawa Hausa
takan bai wa abu ‘jinsi’ mace ko namiji a tsarin nahawunta amma a zahiri ba
haka abin yake ba. Ko a sami inda a zahiri jinsin namiji ne ko mace amma a
tsarin nahawun Hausa ba a nuna hakan. Misali:
(a) gidaa
(b) kurma
Waɗannan kalmomi suna da jinsi a nahawun Hausa. ‘Gidaa’
yana da jinsin ‘namiji’, sai dai a zahiri ba za a iya tabbatarwa ba . Wato a
zahiri babu ‘gidaa’ namiji balle mace. Amma, a zahiri akwai ‘kurmaa’ namiji da
mace, sai dai, a tsarin nahawun Hausa ba a bambanta su duk kalmar ‘kurmaa’ take
nuna su. Wannan dalili ne ya sa wannan maƙala take ganin akwai buƙatar sake duba
kashe-kashen. Saboda haka, maimakon jinsin namiji da jinsin mace, ana iya kasa
shi zuwa manyan gidaje biyu:
(1) Kammalallen jinsi
(2) Naƙasasshen jinsi
1. Kammalallen Jinsi
1. Kammalallen jinsi:
Jinsi ne wanda aka sami ittifaƙi a tsakanin nahawu da
zahiri. Wato dai, nahawu ya nuna jinsin, zahiri ya tabbatar babu musu a
tsakaninsu. Duk sun tabbatar. Misali:
yaaroo yaarinyaa
farii faraa
jaaririi jaaririyaa
Duk waɗannan misalai da aka kawo, nahawu ya nuna zahiri ya
tabbatar, kuma yana da mace da namiji.
2. Naƙasasshen Jinsi
Naƙasasshen jinsi: jinsi ne
wanda tsarin nahawu ya tabbatar amma zahiri ya musanya. Ko a sami a zahiri
akwai shi amma tsarin nahawu ya hana. Misali:
(a) Waadaa
(b) Kurmaa
Waɗannan kalmomi kowane daga cikinsu yana iya ɗaukar jinsin mace ko
namiji. Ya kamata, tun da a zahirinsa, akwai mace da namiji a ga ya nuna mace
daban, ya nuna namiji daban, amma ba ta samu ba. Mai nuna mace da namiji ɗaya ne saboda
kasancewarsa naƙasasshe, saboda a zahiri akwai shi, tsarin nahawu ya
hana. Haka ma, a kalmar ‘gidaa’ da yake a zahiri ba ta da mace balle namiji,
wannan ya sa take nuna namiji kawai babu jinsin mace. Akasarin kalmomi masu naƙasasshen jinsi, suna
kasancewa ko dai mata zalla ko maza zalla. Ba su da tsarin namiji da mace.
Kamar a ‘yaaroo’ da ‘yaarinyaa’.
Gurabun Jinsi a Nahawun Hausa
Jinsi a nahawun Hausa akan same shi ne, a waɗannan gurabu, kamar
haka:
(1) Suna:
yaaroo - namiji
yaarinyaa - mace
(2) Sifa:
farii - namiji
faraa - mace
(3) Wakilin suna:
yaa tafii - namiji
taa tafii - mace
(4) Mallaka:
goonarsa - namiji
goonarta - mace
(5) Wakilin Manuni:
wancan - namiji
waccan - mace
(6) Ma’aunin Muhallin Sifa:
farin yaaroo da
yaaroo farii - namiji
baƙar mootaa da mootaa
baƙa - mace
(7) Lamirin Tambaya:
wane? - namiji
wace? - mace
(8) Tsigalau:
ɗan yaaroo - namiji
‘yar yaarinyaa - mace
(9) Nasaba:
wandon ƙarfee - namiji
huular kabaa - mace
(10) Ɗayantau:
dookin - namiji
riigar - mace
Matsayi da Muhimmancin Jinsi a Nahawun Hausa
A
nahawun Hausa jinsi yana da matsayi biyu:
(a) Ƙwayar ma’ana
(b) Aji na nahawu
Jinsi a nahawun Hausa, yana zuwa a matsayin ƙwayar ma’ana. Misali
i. yaaroo
ii. yaarinyaa
Kalmomin da aka kawo a sama, suna ƙunshe ne da tubalai
biyu. Tubalin saiwa; ‘yaar-’ da ɗofanan ‘-oo’ da ‘-inyaa’ waɗanda ɗofanai ƙwayoyin kalma ne,
masu ƙunshe da ƙwayoyin ma’ana na ajin
suna da jinsi da adadi.
Jinsi a nahawun Hausa, aji ne na nahawu
wanda ake rarraba kalmomi masu ɗauke da shi zuwa gida biyu. Inda suke nuna jinsin mace da inda suke nuna
namiji. Misali:
Namiji Mace
a. yaaroo yaarinyaa
b. zakaraa kaazaa
c. raagoo tunkiyaa
d. karee karyaa
A misalan da aka kawo sama (musamman b, zuwa
c), an sami rikiɗar saiwa (suppletion) wato
a tsakanin zakaraa da kaazaa da kuma raagoo da tunkiyaa duk da yake
ma’anar ɗaya ce. Wannan ne a
ilimin ƙirar kalma ake kira rikiɗar saiwa mai tsauri (strong suppletion) Malumfashi
(1986), Babban muhimmancin da ‘jinsi’ yake da shi a nahawun Hausa shi ne kiyaye
shi yana hana afkuwar kure na nahawu, a lokacin magana. Inda rashin kiyaye shi,
yake haddasa afkuwar kura-kurai a magance ko a rubuce.
Kammalawa
Wannan maƙala ta tattauna ne a kan
jinsi a nahawun Hausa. A ciki, an yi bitar ma’anar jinsi da
kashe-kashensa. Har wa
yau, maƙalar ta gano matsayin jinsi da muhimmancinsa. Bugu
da ƙari, an gano dalilan da suke sa a sami jinsi a tsarin
nahawu da kuma a zahiri. Sannan da abin da yake sa a zahiri a sami jinsi amma a
tsarin nahawu a kasa samu. Dalilan da suke haddasa hakan , su ne, kasancewar
samun jinsi kammalalle ko naƙasasshe. Kamar yadda aka kawo misalai.
Manazarta
Amfani,
A.H. (2007a). “Gudummuwar Turawa A Fagen Nahawun Hausa”.
Maƙalar da aka gabatar a
taron ƙasa a kan Nazarin Hausa, a Cibiyar Nazarin Hausa, Jami’ar
Usmanu Ɗanfodiyo Sakkwato.
Almustapha,
U. (2018). Nazarin Jinsi A Nahawun Hausa. Kundin Digiri Na
Ɗaya,Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya, Jami’ar Jihar
Sakkwato.
Bagari,
D.M. (1986). Bayanin Hausa: Jagora Ga Mai Koyon Ilimin Bayanin
Harshe. Rabat Maroc: Imprimerie Elmaarif Aljadida .
Carnie, A. (2007). Syntax: A Generative
Introduction. Oxford: Blackwell
Cook, V.J. & Newson, M.
(2007). Chomskey’s Universal Grammar: An
Introduction. Oxford: Blackwell Publishing.
Corbett, G. (1991). Gender.
Cambridge: Cambridge University Press.
Corbett, G.G. (2011). Sex-based and Non-sex-based
Gender Systems. In
Matthews & Martin Haspelmath. eds. The
World Atlas of Language.
Crystal, D. (2008). A Dictionary of
Linguistics and Phonetics. USA: Blackwell Publishing.
Fagge, U.U. (2004). An
Introduction To Hausa Morphology. Kano:Gidan
Dabino Publisher.
Fabregas, A. & Scalise,
S. (2012). Morphology From Data To Theories.
Edinburgh: Edinburgh
University Press.
Jaggar, J. Philip.
(2001). Hausa. London: John Benjamins
Hockett, C.F. (1958). A
Course In Modern Linguistics. New York:
Macmillan Company.
Kirk-Greene, A.H.M. &
Kraft, C.H. (1973). Hausa: A Complete Course For
Beginners. Chicago: Hodder and Stoughton Ltd.
Kramer, R. (2014). Gender
in Amharic: a morphosyntactic approach to natural and grammatical
gender. Language
Science Vol.43.pp 102-115.
Kramer, R. (2015). The
Morphosyntax of Gender. Oxford: Oxford University Press.
Malumfashi, A.J. (1986).
Suppletion in Hausa Gender. Kundin Digiri Na Biyu, Sashen Nazarin Harsunan
Nijeriya, Jami’ar Bayero Kano.
Newman, P. (2000). The
Hausa Language: An Encyclopdic Reference
Grammar. London: Yale Univesity Press.
Sani,
M.A.Z. 1999. Tsarin Sauti Da Nahawun Hausa. Ibadan: University
Press, PLC.
Yar-Aduwa, T.M. (2004). Jinsi Da Jinsarwa Da Kuma
Jam’i Da Jam’intawa
A Hausa. Algaita: Journal Of Current Studies
In Hausa Studies. Bugu na ɗaya (1) fitowa ta uku (3), Sashen Nazarin Harsunan
Nijeriya, Jami’ar Bayero Kano.
[1] Keɓantacciyar ma’ana ce ta mazhabar tsirau ( Generative
grammar).
[2] Ma’anar
jinsi ta nahawu (grammatical gender) ma’ana ce wadda ta keɓanta ga nahawu kawai, ba dole ta zamo ta zahiri ba.
Misali, hadari, gida, wando, duk nahawu ya ba su ma’anar jinsin namiji, alhali
a zahiri babu namijin hadari ko namijin gida balle namijin wando. Dukkansu ba
su da jinsi a zahiri, tsarin nahawun Hausa kawai ya ƙaga
masu shi. Amma ma’anar jinsi ta zahiri (Natural gender) inda nahawu da zahiri
duk sun tabbatar. Misali, jaririya ko jaka duk a tsarin nahawu da zahiri jinsin
akwai shi babu saɓani. Bambancinsu, shi ne jinsin nahawu na
tsarin nahawu ne, ba na zahiri ba. Shi ko na zahiri al’amari ne na bayyane,
gani ne ya kori ji!
The official website of the DEGEL Jounal is https://www.degeljournal.com

0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.