Article Citation: Garba Adamu (2020). Sadarwar Gargajiya a tsakanin Al’ummar Pabir-Bura. DEGEL: The Journal of the Faculty of Arts and Islamic Studies, Vol. 18, No. 1. ISSN 0794-9316
SADARWAR
GARGAJIYA A TSAKANIN AL’UMMAR PABIR-BURA
Na
Garba Adamu
Tsakure
Akwai hanyoyin sadarwa da yawa, daga ciki akwai na
gargajiya da na zamani. Akwai hanyoyin sadarwa waƊanda saboda tasirin zamananci suna ɓacewa ga rukunan mutane kamar ‘yan ƙasa da shekarunsu basu kai
hamsin (50) ba a rayuwa da ‘yan asalin harshen (Pabir-Bura) mazauna
biranai, sai kuma baƙi mazauna cikin al’ummar Pabir-Bura. Wannan nazarin an yi
shi akan Ɗaya daga cikin hanyoyin sadarwa na gargajiya na Baburawa
wato yadda ake amfani da kayayyakin al’ada wajen sanar da mutane ilmi na
musamman ta hanyar bayyana sakonni da kayayyaki da za a iya gani da ido ko taɓawa wato ‘visualization strategy in communication’. A
wannan nazari, anyi amfani da ciyayi, da tsirrai, da itatuwa da ma abubuwan da
bil-Adama yazo duniya ya tarar kamar su duwatsu waƊanda ilimin al’ada ya harhaƊa su suka kuma ba da sadarwa a gargajiyance. Ta hanyar
sadarwa ta kayayyakin al’ada da ake iya gani da ido ko taɓawa, ana iya isar da saƙonni irin na a fili (misali
neman abokantaka) da na kunya(misali jima’i), da ilmin ɓoye(misali maita), da na mugunta(misali satar kayayyaki)
da dai sauransu. A cikin rubutun kalmomin da ba Hausa ba na Baburanci ne.
Gabatarwa
Akwai wasu kayayyakin
gargajiya da al’ummar Pabir-Bura wadda aka fi saninsu da ‘Baburawa’ suke amfani
da su waƊanda ba sai an yi amfani da fatar baka ba wajen sadarwa
tsakaninsu watau da zarar an gan su an san saƙon da suke isarwa.
Pabir-Bura a tsarin ilmi wadda sauran jama’a suka fi
saninsu da ‘Baburawa’, wata al’umma ce da ke zaune a kudancin jihar Borno, da
Arewacin jihar Adamawa sai kuma kudancin jihar Yobe, haka ma akwai wasu a
gabashin jihar Gombe. A fannin ilmin harsuna kuma, harshesu na ƙarƙashin harshen Chadic
wanda Ɗaya ne daga cikin manyan harsunan Afrika da ake kira
Afrosiatic (dubi Greenberg 1963:1). Sauran harsunan Afrika sun
haƊa da:
Nilo-Saharan, da Khoisan da Niger-Kordofanian. ‘yan uwan harshen Chadic sun haƊa da Ancient Egyptian, da
Semitic, sai kuma Cushitic.
Kamar kowace al’umma a
arewacin Nijeriya, sana’ar mafi akasarin ‘Baburawa’ a zamanin da suka shuƊe ita ce ‘Noma’ sai kuma
‘Kira’ mai biye musu kuma ita ce sana’ar ‘Jima’ da dai sauransu.
Zarruk, Rabiu M. et al
(2011) na cewa miƙa saƙo irin na hattara ko gargaƊi ko umarni ko dai wata sanarwa ta musamman da kuma aikata wani
abu sakamakon wannan saƙon, irin wannan hulƊa da ke faruwa tsakanin al’umma ita ake nufi da sadarwa.
Akwai hanyoyin sadarwa da
dama a zamantakewar mutane, daga ciki akwai wanda ake amfani da kayayyaki
(halitta) wajen aiwatar da sadarwa, akwai nuna alamu daga sassan jiki, akwai na
aikace (hayaki, daka, kukan dabbobi, tsuntsaye, ajiye abu, buga abu da dai
sauransu). WaƊanda
dukansu suna rukunin sadarwa ta gargajiya. Sai kuma sadarwa ta zamani watau waƊanda aka same su bayan cuƊanyar al’ummun Arewacin
Nijeriya ko kuma in ce Afrika da wayewa irin ta Turawa. WaƊannan sun haƊa da sadarwa ta hukuma, da
wasika (rubutun Ajami da Boko bayan ilmi ya samu), da Tangarahu, da handset ta
magana kawai, da handset ta rubutu(Whatsapp, YouTube, Instagram, Facebook da
dai sauransu).
Kaya ko kayayyakin ala’ada
na nufin kayayyakin halitta (natural) waƊanda ba a lokacin guda ake sanin ma’anarsu ko aikinsu ba; watau ba
cikin lokaci Ɗaya ba ko
kuma a ce ba za a zaunar da wani a keɓeɓɓen wuri
domin a koyar dashi ba. waƊannan
kayayyaki ne wanda mutanen Pabir-Bura wanda ya kai minzalin mutane, da zarar ya
gansu sun kawo sadarwa tsakaninsu ko kuma sun sanar da su wani saƙo.
WaƊannan kayayyakin, suna iya
sanar da duk saƙonni da aka yi dominsu. A nan ana nufi ire-iren saƙonni irin
na a fili (misali Abota), da na kunya (jima’i), da na ɓoye (maita), da na sata
(sata a gona) da dai sauransu.
Wannan nazarin ya Ɗauki tafarkin
‘Visualization strategy’ kamar yadda Oligili (2001) ya fayyace wato sadarwa ta
abubuwan da ake iya gani da ido. A zamantakewar Baburawa, akwai kayayyakin
al’ada da ake ajiyewa domin aiwatar da sadarwa tsakaninsu. WaƊannan abubuwan ana iya
ganinsu da ido a kuma taɓa su.
Sadarwa ta hanyar abubuwa da ake gani da taɓawa wato (objects and co) a zamantakewa Baburawa, an gada ne daga
kakanni kuma babu wanda zai koyar da wani wannan irin sadarwar sai kowa ya gane
da kansa kuma cikin lokacin mai tsawo.
WaƊannan kayayyakin al’ada na
Baburawa sukan fayyace saƙo ƙarara kuma sukan ƙara jan
hankali. Bayan haka, sukan tunatar da yara sosai, su kuma sanar da kowa da kowa
mai iya magana da harshen.
Kayayyakin
Al’ada
1. Baburawa mutane ne masu
kunya amadadin haka matansu sukan ajiye Gawayi’ (Vina/Ngulashim) wanda Hausawa
suke masa kirari da cewa ‘Gawayin kirya ba ka yin toka’ a kan marufin akushi
domin mazajensu su gane cewa su na fa cikin jinin Al’ada
2. Idan an Ɗaure wasu tsirrai watau
‘Hasla da shafa’ hanya ce ta sanar da mutane za a yi kədla (farauta ta gargajiya),
‘Hasla’ ciyawa ce da ake yin kibiya da shi da rani. Shi kuma ‘Shafa’ wani irin
tsiro ne da ya fi yalwata da rani.
3. Sa dutse a kan waninsa a
tsakiyar hanya na nuni da cewa wanda ya Ɗora dutsen ‘ya wuce’ domin wanda suka shirya tafiyar ya sani ko
kuma dasa kara a hanya ko aza Ɗanyan ciyawa/ganye a hanya a yanayin damina na nuni da cewa wanda
suka maganar tafiya ya fa wuce.
4. Ɗora dutse
a kan tarin abubuwa a gona ko a daji na nufin an hana Ɗaukewa ko Ɗibewa. WaƊannan suna iya kasance
amfanin gona ko kuma tarin itace ko kara.
5. Aza kaho (timbəl) wato kaho na kananan
dabbobi da na shanu ko wani tsiro ‘Gadinza’ a gona ko a kan wani abu mai
muhimmanci ga mai shi na nufin ‘in ka taɓa waƊannan
abubuwa, ruwanka ne’.
6. Ajiye wani tsiro (Məva) a kofar mata masu ƙananan
yara, nuni ne ga hana mutanen ɓoye cutar da yara a fagen cutar-rana ‘Sur Kyerə’
7. Ajiye Kunkuru ‘cima’ a
cikin randar-ruwa yana nunin da hana maye mai gani har hanji yin wasa da ruwan
randar bayan dawowa daga aikin maita da daddare.
8. Idan aka Ɗauki kwayar tsintsiya wadda
aka cusa a jikakken toka aka nuna wa maye lokacin da yake aikin maita, to maye
zai Ɗauka an
gane shi a madadin haka au ya tunkare ka da faƊa ko kuma ya guje wa gidanka.
9. Miƙa wa wani
muruci (livar) mai kwaliyar barira da yarinya ke bayarwa yana nuni da cewa mai
bayarwa tana son mai karɓa.
10. Ɗaga wani
tsiro ‘shafa’ tsakanin mutane biyu mafaƊata a yayin farauta yana nufin a kunce Ɗamara kuma dole su bi
dokar.
11. Aza masaba watau ‘muful’ da
auwartaki (məksa) a
kofar wace ba ta daƊe da
haihuwa ba na nufin a gujewa wannan wurin watau ba mazauni ba ne ga masu cutar
da mutane ta aikin mutanen ɓoye wanda masu iya Magana sukan ce ‘maye maci kuruwa’
12. Idan aka yi mutuwa, to, da
zarar mutum ya je wurin ya tarar an kife mashi da bakin mashin alamu ne na cewa
mamacin yana da sarauta.
13. Idan riɓanyar kayayyakin gona sun
yi kyau matuƙa a kan sa wani tsiro (Məva) domin gudun bakin mutane wanda addinin musulunci ma ya ce a
nemi tsari da shi
14. A kan yi rantsuwa ta hanyar
aza wani tsiro ‘Shafa’ idan wani lamari yayi muni ko rigima ta kaure tsakanin
mutane.
15. Mallakar doki (vi taku)
wata alama ce ta sarauta, da wadata ko koshi, da kwanciyar hankali
16. Ɗaura
rawani wadda Hausawa ke cewa rabo rawani ne kowa nashi na zuwa, alama ce ga
cewa mai Ɗaurawan
Malami ne na addini ko mai sarauta, amma ba na shekaru ba. Haka ma sa alkyabba na masu sarauta ne da malamai.
17. KaƊa wani irin ganga mai suna ‘Dlumbwar’ na nuni da an yi naƊin sarkin yanka- sarauta kin fi karfin raini inji masu
iya magana.
18. Kwaɓe riga (sutura) a gaban abokan faƊa yana nuni ga cewa ko a kashe shi ko kuma abokin faƊar ya gudu. Wato ba zai daina wannan faƊar ba sai abin da hali ya yi; wato idan zuciya ta baci an
koma dage sarkin faƊa babu halin mai hakuri
yakan dafa dutse har ya sha romonsa
19. Sa
hannu da wani ko kuma tafawa da wani alama ce ta nuna cewa kuna farin ciki da
juna.
20. Haƙar kabari ko kushewa a
gefen hanya- manuni ne ga cewa wannan kabarin mace ce kuma ba ta taɓa ɓari ba
balle haihuwa ba wato juya kenan. Kuma dole ne mai wucewa ya
jefa dutse- a kan kabarin wato da zarar an ga tarin duwatsu a gefen hanya
kabari juya kenan.
21. Ganin kushewa ko kabari a
tsakiyar daji na nuni da cewa mai kabarin ko mamacin ya mutu ne a sakamakon
ciwo mai yaduwa misali ‘Tuzhakəma’
22. Tarin itatuwa wuri guda a
inda babu itatuwa a gefen wurin ‘shangam’ a Baburanci na nufin wurin tsarkakken
wuri ne wato wurin bauta.
23. Zubar da Dauri ‘Shuktakar
kuzuku’ a mararraɓar hanya
na cikin gari na nufin yi saƊaka ga
mutanen ɓoye
24. Rufe kofar gida da wani
tsiro mai suna ‘Kətsa’ na
sanar da jama’a cewa duk mutanen gidan sun mace/mutu wato rigar kowa.
25. A zaro kibiya daga kwari a
miƙa wa wani
alama ce ta nuna ina sonka da abokantaka wato maza kawai.
26. Shan nono wani tsiro mai
suna-‘Hira’ da Baburanci na nufin hanya ce ta tantance tsakanin maye da waƊanda ba mayu ba.
Kammalawa
Pabir-Bura a ilmin kimiyyar
harshe ko kuma Baburawa kamar yadda wasu al’ummu suka san su mutanen kudancin
jihar Barno ne. Baburawa suna da kayayyakin al’ada waƊanda suke amfani da su
wajen isar da saƙonni. WaƊannan saƙonnin da
suke fitowa da waƊannan
kayayyakin al’adar ba a tarar jama’a ayi lacca domin saninsu amma da zarar
mutum ya tsinci kansa tsakaninsu zai san waƊannan ilmi kuma mutum ba zai san lokaci da zai fahimci wadannan
ilmi ba. Binciken ya gano cewa akwai saƙonni na
hani da na umurni da ake iya isarwa da sadarwa ta irin waƊannan kayayyakin al’ada.
Manazarta
Bamgbose, A (1993) “Deprived, Endangered and Dyeing
Languages”, Diagenes No.161,41.1:19-25
Bascom, W.R. (1965) “Folklore and Literature”in R.A. Lystad.
Buchaman, K.M. & Pugh, J.C. (1955). Land and people in
Nigeria: The Human Geography of Nigeria and its Environmental Background.
London: University of London press.
Bura Language and Bible Translation Project 2004 Bura Grammer
Church of BrethernMission, (1951). Bura First Reader, Jos Niger
Press.
Church of BrethernMission (1952), Bura Second Reader, JosNiger
Press.
Church of BrethernMission (1954), Mdukur Na Pwa, Jos Niger Press.
Coffin, T.P. (1966) Our Living Traditions. New York:Basic Books.
Davies, J.G. (1956). The Biu Book,NORLA (unpublished article)
Zaria, NORLA.
Dauda Samuel (2014) The Biu People, Stirling-Horden
publishers Ltd. Lagos
Furniss, Graham (1991) Language Literature and Popular Culture in
Hausa. Edinburg University press.
Greenberg, J.H (1966) The language of Africa, Bloomington, Idiana
University press.
Jones, Philip (1990) “Literacy and basic education for adult and
young people:Review of experience”, (A Special Study for the World Conference
on Education for all), Thailand, 5th-9th March 1990.
Paris: Unesco.
Madauci, I etal (1982) HAUSA CUSTOMS, NNPC, Zaria
Malgwi, A P (2006) MNYA BURA GƏNA,Yimirshika
Hawul L.G.A, Borno State, Nigeria
Mbaya, IshekuP.K(2008) KA MBRU KISI MNYAR MBRU HYEL AN-NA ALA
MBRU.Jerry Links Production. Jos
Munkaila, Mohammed M. (2012) Hausa Language: Globalisation and the
internet Festschrift in Honour of Professor Abdulhamid Abubakar Department of
Languages and Linguistics, University of Maiduguri
Newman, Paul (2007) A Hausa-English Dictionary, Yale University,
USA.
Ododo, Sunday Enessi (2012) The Role of effective communication in
the learning Festschrift in Honour of professor Abdulhamid Abubakar Department
of Languages and Linguistics, University of Maiduguri
Ogili, E.E (2001) Strategies for effective communication of
educational instruction. Paper presented at the Nigeria Association for
Education and Technology (NAEMT) Workshop. Enugu, Nigeria, 7th to
10 February
Usman, Bukar (2015) A History of Biu Klamides Books-Klamides
communication Ltd, Abuja Nigeria
Zarruƙ, Rabiu M. et al (2011)
Sabuwar Hanya Nazarin Hausa. Littafin na Ɗaya, University press PLC,
Ibadan.
The official website of the DEGEL Jounal is https://www.degeljournal.com

0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.