Citation: Babangida, A and Darma, A. Y. (2025). “Nazarin Tsarin Sautin wasu Kalmomin Hausa na Aro a Harshen Bade” in Ɗunɗaye Journal of Hausa Studies, Vol. 03, No. 02, Pp. 104 – 112. www.doi.org/10.36349/djhs.2025.v03i02.013.
NAZARIN TSARIN
SAUTIN WASU KALMOMIN HAUSA NA ARO A HARSHEN BADE
Abubakar Babangida
Department of
Hausa Umar Suleiman College of Education Gashua, Yobe State
and
Abdullahi Yakubu
Darma
Department of
Hausa, Isa Kaita College of Education, Dutsin Ma, Katsina State
Tsakure:
A duk lokacin da mutane suka haɗu wuri guda da nufin cuɗanya/mu’amala. Ya zama
tilas su yi amfani da harshe domin cim ma wata manufa ta rayuwa. Zaɓan harshe hulɗa yayin cuɗanya ko mu’amala kuwa tilas
ne. Are-aren kalmomi a wannan yanayin ya zama wajibi ya bayyana. Musammam ma
daga harshen da aka zaɓa
a matsayin harshen hulɗa.
Takardar ta fito da yadda harshen Hausa ya yi tasiri a kan harshen Bade har ta
kai ga yana aron kalmomi daga Hausa. Sakamakon bincike ya bayyana yadda
kalmomin Hausa na aro ta fuskar tsarin sauti, ke taka rawa a harshen Bade. Ga
misali ganɗantaccen
bahanɗe a Hausa na
canjawa ya koma baganɗe
a sanadiyar aro a harshen Bade. Kazalika aron na haifar da bahanƙe
marar ziza yana komawa bahanƙe mai ziza musamman a tsakiyar kalma. Har
ila yau, ana samun shafe wasali a ƙarshen kalmar Hausa idan an are ta a
harshen Bade. Ga misali Kalmar mizani a daidaitacciyar Hausa tana komawa mizan
a furucin Badawa a sanadiyar aro. Haka kalmarhankali a Hausa tana komawa hankal
a furucin Badawa. Tambayoyi da hirarraki a tsakanin mutanen Gashuwa da lura a
fakaice na daga cikin hanyoyin da aka bi domin tattara bayanan wannan nazari.
Aikin an ɗora sa a kan
Ra’in Cuɗanya (Contact
Theory) da na Rarrabewar Sauti (Distinctiɓe
Features Theory) na Chomsky da Hally domin fito da manufar binciken a sarari.
Ana sa ran nazarin zai zamo alfanu ga manazarta walwalar harshe da sauran
rassan harshen a jumlace.
Gabatarwa
Aron kalma ko kalmomi tsakanin
harsuna, na wakana a lokacin cuɗanya ko mu’amala. A irin wannan
yanayin, dole ne a samu harshe mafi taasiri a matsayin harshren hulɗa. Saboda haka ya zama wajibi sauran harsuna su yi aro daga
gare shi. Tsarin sauti kuwamna nufin yadda ake furta sautuka a wurin magana.
Kuma kowane harshe a duniya yana da nasa irin tsarin sautin . Misali kowane baƙi da wasali da yadda ake furta
sautukansa a harshe. Kamar furucin /b/ leɓen ƙasa da na sama ne ke haɗuwa kafin a furta wannan sautin dai-dai.
Sani (1999:1) cewa ya yi,
“tsarin sauti yana ɗaya daga cikin fannoni
daban-daban da suka danganci kimiyar harshe. Ya ci gaba da cewa, tsarin sauti
ya shafi yadda harshe ke harhaɗa sautukansa bisa ƙa’ida ya samar da ma’ana. Shi kuwa Fage (2012:11) cewa ya yi, “tasrin
sauti yana ɗaya daga cikin rassan kimiyar
harshe yana kuma damfare da sarrafa harshe da furta sautuka ta hanyoyi
mabambanta cikin harshe.”
Cuɗanya/mu’amala
kuwa dandazo ne ko gamayyar mutane majiya harsuna guda ko akasin haka. Saboda
haka, cuɗanya idan ta wakana a tsakamin
mutane majiya harsuna daban-daban, ya zama wajibi a samu aron kalmomi a
tsakaninsu. Wannan aikin zai bayyana Kalmomin Hausa na aro ne a harshen Bade ta
fuskar tsarin sauti.Da yadda ake samun bambance-bambance idan aka kwatanta da
daidaitacciyar Hausa.Saboda haka nazarin ya ƙudiri fito da kalmomin domin tattaunawa.
Ma’anar Aro da Ire-irensa
Aro na nufin wani harshe ya ari
kalmomi a wurin wani harshen da yake yin mu’amala da shi. Kamar yadda aka sani
ne,aro na kasancewa ne a sanadiyar cuɗanya tsakanin harsuna
mabambanta. Ya zama wajibi yayin cuɗanya wani harshe ya ci karo da
sabbin abubuwa da ba shi da su. A wannan yanayin aro ya zama wajibi.
Salim (1981) ya fito da ire-iren
aro kamar yadda yake cewa akwai aron kalma miƙaƙƙe (ɓertical borrowing) aro ne da
harsuna ko kare-karen harsuna ke aron kalmomi daga harshe bayarwa (source
language) zuwa harshen karɓa (receptor language). Kuma ana
amfani da kalmomin a harkar kasuwanci da siyasa da sauran al’amuran rayuwa fiye
da kalmomin asalin harsunan.
Wani aron kuma shi ne, aro
kaikaice (horizontal borrowing) irin wannan aron idan an ari kalmar a harshe
bayarwa ko Karin harshe. Ba a amfani da kalmar sosai a harkar kasuwanci da
siyasa da sauran al’amuran rayuwa yau da kullum sama da kalmomin asali.
Harshe Da Cuɗanya/Mu’amala
Ɗantimbishi (2013:11) ya bayyana harshe da cewa, “hanya ce ta sadarwa tsakanin al’umma. Saboda haka, alumma kan biya buƙatunsu wanda zai iya kasancewa a rubuce ko a magance ko harkar kasuwanci ko neman ilimi.” Yakasai (2012:ɗiɓ) ƙarin haske ya yi inda yake cewa, “harshe kafa ce ta sadarwa cikin zamantakewa.” Wato idan aka yi amfani da harshe a wurin sadarwa, tabbas za a samu yana damfare da al’adu ta hanyoyi daban-daban. Sai dai Denharm da Lebock (2013) cewa suka yi, “harshe abu ne rayayye idan aka yi la’akari da yadda muke Magana ko furuci a tsakaninmu da kuma yadda yake haɓaka. Duk da ba kowa ba ne yake yin amfani da shi. Wannan ya yi dai-dai da abin da Yakasai (2012) yake cewa:
“Baiwar da ɗan adam yake da ita ta amfani da harshe, ita ce babban abin da ya bambanta shi da dukkan halittu. Har ya fifita shi bisa kansu. Ko da yake dabbobi ma suna da tunani irin nasu. Wanda suke bayyana wa cikin hanyar sadarwa iri daban-daban. Babu wata dabba da take da hanyar sadarwa irin wadda ɗan adam yake amfani da ita wato harshe. (Yakasai, 2021:2).”
A ƙamusun Hausa (2006).An bayyana mu’amala da cewa, “gudanaar
da wata harka da wani. Shi kuwa Gazali (2015) ƙarin haske ya yi, da yake bayani a kan cuɗanyar Hausawa da Barebari. Ga yadda yake cewa, “cuɗanya za ta iya kasance a harkar kasuwanci ko neman ilimi ko
addini.Za mu iya cewa, cuɗanya/mu’amala dandazon jama’a ne
suke haɗuwa wuri guda. Ya Allah ƙabila guda ko kuma ƙabilu mabambanta. Domin cim ma
manufa ta wani ɓangaren rayuwa.A irin wannan
yanayi kuwa, kamar yadda aka faɗa a baya. Zaɓen harshen hulɗa a cikin ‘yan tsirarun ƙabilu ya zama dole. Ga misali a
Nijerya muna da harsuna masu tarin yawa. Saboda haka ya zama tilas lokacin
mu’amala a haɗu wuri guda. Ta wannan dalili ya
zama wajibi a samu wani harshe da zai yi tasiri bisa wani.Har ta kai ga samun
aron kalmomi.Cuɗanya/mu’amala za ta iya
kasancewa doguwa mai ɗorewa.Ko kuma ta zama gajera
marar ɗorewa.
Harshen Hausa shi ne harshen da
aka zaɓa a matsayin harshen hulɗa a garin Gashuwa.
Saboda ya yi tasiri a tsakanin harsunan mutanen ƙasar Bade. A ɓangaren siyasa da shari’a da kasuwanci da ilimi da Hausa ake
mu’amala a tsakanin mutanen wurin mai ɗauke da ƙabilu mabambanta da ruwa da kuma
ƙasar noma. Saboda haka ta
tabbata cewar, yayin cuɗanya/mu’amala dole a samu
kalmomin aro a tsakanin harsunan da suke rayuwa a wannan babbar ƙasa (Bade).
Dabarar Zaɓin Yawan Mutane
A wannan mataki, an yi amfani da
zaɓin na Kan Mai Uwa Da Wabi. Zaɓi ne na barkatai da ya shafi tsinta ko ɗauki ɗaiɗai
na mutanen da za a yi nazari a kansu. Yana kuma kasancewa zaɓi bisatsarin matsayi. Za a tattauna da wakilan mutane na
rukuni-rukunin al’umma. Dakuma matsayi da jinsi da ilimi da tattalin arziƙi da shekaru da sauransu.
Hanyoyin Gudanar Da Bincike
A ƙoƙarin
tattara bayanan binciken, an yi tambayoyi a tsakanin mutanen garin Gashuwa;
domin kiyaye abin da Bahaushe ke cewa, da ɗan gari akan ci gari.
Tattaunawar ta haɗa da matasa maza da ‘yan mata da
tsoffi maza da mata. Kazalika an tattauna da masu ruwa da tsaki na harshen
Bade. Wato Badawa manzarta harshe .Sai kuma lura a fakaice a matsayin wata
hanyar ta tattara bayanai.Wato lura ba tareda shiga cikin zantukan mutane
ba.Ma’ana ba za a takurawa mutane ba.Ba za a dame suba.Sai kuma
karance-karancen littatafai da ziyartar ɗakunan karatu.Duk domin ganin an
cim ma manufar nazarin. Binciken ya iyakance kalmomin Hausa na aro ne a harshen
Bade ta fuskar tsarin sauti.
Ra’in Bincike
An ɗora wannan binciken ne bisa Ra’in cuɗanya. (Contact Theory) na Uriel Weinreich (1953) shi ne ya
bayyana Ra’in a kan harshen nan na nahiyar Turai wato Norwegian a Amurka. Daga
cikin ƙudurorin
Ra’in, akwai cuɗanyar harsuna daga sassa
daban-daban wanda hakan kan haifar da tasirin harsuna bisa juna. Ko kuma wani
harshe, ya yi tasiri bisa wani ko wasu.A sanadiyar haka, sai a samu aron
kalmomi a tsakanin harsuna. Manazarcin, ya ci gaba da bayyana ƙudurorin Ra’in kamar yadda yake
cewa, cuɗanyar na samar da yin amfani da
“Creole” da kuma Buroka a tsakanin al’ummu masu ma’amala, kuma majiya harsuna
daban-daban. Har ila yau, daga cikin ƙudurorin
Ra’in akwai hargitsa balle, wato sirka kalmomin wani harshe a cikin wani domin
isar da saƙo. Ya
kafa hujja da harshen Chana da na Japan. Inda ake sirka kalmomin harshen Chana
a cikin harshen Japan a lokutan cuɗanya.
Manazarta na farko-farko, da
suka ɗaɓbaka
wannan ra’in na cuɗanyarharsuna. Akwai Haugen
(1972) da Wardhaugh (1972) duk sun yi bayanin yadda harsuna ke cuɗanya da junansu ta hanyoyi mabambanta. A duk lokacin da aka
samu cuɗayar harsuna daban-daban a wuri
guda, tabbas za a sami aron kalmomi da kuma bunƙasar harshe. Mutuƙar
idan baƙon harshe
da ya bayyana a wuri, yana ɗauke da abubuwan da ke haifar da
bunƙasar harshe. Za a tarar ya yi
tasiri bisa harsunan da ya iske a wurin.Kuma suna aron kalmomi daga gare shi.
Wannan Ra’in shi ne wanda
Yakasai (1999) ya yi amfani da shi a binciken da ya yi. Ya bayyana yadda cuɗanya ta wakana tsakanin harsuna daban-daban a kan iyakar Ƙonni da Illela.
Sai kuma Ra’in Rarrabewar Sauti
na Chomsky da Hally sun yi amfani da alamar Tarawa (+) da kuma alamar ɗebewa (-) domin bambanta sautika a aikinsu da suka yi wa laƙabi da SPE. Wannan binciken
kuwa, zai bayyana yadda cuɗanya ta wakana tsakani Husawa da
Badawa a garin Gashuwa. A sanadiyar haka ne, harshen Hausa ya yi tasiri bisa
harsunan wurin. Har ya zamo harshen hulɗa mutanen garin. Hakan ne ya
haifar da samuwar kalmomi Hausa na aro a harshen Bade, ta fuskar tsarin sauti.
Bayanin Takarda/Nazari
Kamar yadda aka sani ne, Gashuwa
gari ne mai ɗauke da ƙabilu daban-daban daga sassan
wannan ƙasar.
Harshen Hausa, shi ne harshen da ake amfani da shi a matsayin harshen sadarwa
al’umar garin; a tsakanin majiya harsuna mabambanta. Da yake Badawa ne masu
garin, dangantaka tsakaninsu da Hausawa ta jima mutuƙa. Sun yi cuɗanya da Hausawa a wajen ƙasar Bade kamar Katsina da Abunabo da Madamuwa da Guri da
Birniwa duk a jihar Jigawa. Da kuma ƙasar
Kano.Cuɗanyarda ta wakana tsakanin
al’umomin biyu a garin Gashuwa.Ita ce babbar sila da ta sa ake samun kalmomin
Hausa na aro ta fuskar tsarin sauti a harshen Bade. Saboda haka wannan takarda
ta neman shawarwari, ta ƙudiri
fito da waɗannan kalmomin domin tattaunawa
kamar haka:
Ziza
Wannan wani yanayi ne da ake
furta sautuka tare da kaɗawar tantanin maƙwallato. Saboda haka, duk sautin
da aka furta a wannan yanayin mai ziza ne. Hartman da Stock (1979) sun bayyana
ziza da cewa, “yanayi ne da tantanin maƙwallato
ke kaɗawa yayin furta sauti. Shi kuwa
Crystal (2008) cewa ya yi, “wannan ya jiɓanci furta sauti.Wanda yayin
furucin tantanin maƙwallato
ke kaɗawa.”
Wannan yanayin na kasancewa a
furucin wasu sautukan kalmomin Hausa na aro a harshen Bade. Maimakon a furta
sauti marar ziza.A sanadiyar haka sai a furta sauti mai ziza a madadinsa.Ga
misali:
/s/ [z]
|
Hausa |
Bade |
|
Múusáa /mú:sa:/ |
Múuzáa [mú:zæ:] |
|
Kàskáa /kaska:/ |
Kàzkáa [kazka:] |
|
Fánsáa /fansa:/ |
Fánzáa [panza:] |
|
Wáasáa /wa:sa:/ |
Wáazáa [wa:za:] |
|
kàskóo /kasko:/ |
kàzkóo [kazko:] |
Idan aka lura da misalan da aka
bayar a sama. Za a ga cewar, sautin /s/ a harshen Hausa sauti ne marar ziza.
Saboda haka maƙwallato
na buɗewa lokacin furta shi. Sai iska
ta fice daga huhu salin alin ba tare da ziza ba. Da zarar an ari kalmar a harshen Bade kuwa,
sai a furta [z] musammam ma a tsakiyar kalma. A lokacin lokacin furta sautin
[z] a harshe Bade kuwa, maƙwallato
kan tsukewa sai iskar ta yi amfani da ƙarfin
tuwo kafin ta fice tare da ziza.
Ga yadda dokar za ta kasance
kamar haka:
Bahanƙe marar ziza yana komawa bahanƙe mai ziza a tsakanin wasula
guda biyu.
Bahanƙe
Ana furta sautuka ‘yan hanƙa ne lokacin da tsinin harshe
(wanda mafurta ne me motsi) ya tunkari hanƙa
(mafurta marar motsi) ko ya haɗe da ita. Crystal (1998) yana da
tabbacin cewa,bahanƙe yana
cikin rabe-raben baƙaƙe a gurbin furuci. Gamayya ce ta
tsinin harshe da kuma hanƙa
a wuri guda.
A furucin sautukan wasu kalmomin
Hausa na aro a harshen Bade, lamarin na canjawa. Domin bahanƙe tunkuɗau mai ziza /s’/ a daidaitacciyar Hausa yana taka rawar
bahanƙe zuzau marar ziza da zarar an
are shi a harshen Bade. Ga misali:
/s’/ [s]
|
Hausa |
Bade |
|
Tsáamíi /s’a:mi:/ |
sáamíi [sæ:mi:] |
|
Tsányàa /s’anja/ |
sányàa [sanja] |
|
Tsínkèe /s’inke:/ |
sínkèe [sinke:] |
|
Tsámíyáa /s’amija:/ |
sámíyáa [samija:] |
|
Tsóhúwáa /s’ohuwa:/ |
sóhúwáa [sohuwa:] |
A waɗannan misalan na sama kuwa, za a ga cewa bahanƙe tukuɗau mai ziza lokacin furuci, yana taka rawar bahanƙe zuzau marar ziza a farkon
kalma. Idan aka are ta a harshen Bade.
Ga yadda dokar take kasancewa:
Bahanƙe mai ziza yana sauyawa zuwa ga hanaƙe marar ziza a farkon kalma
Ganɗantaccen bahanɗe
Wannan wani yanayi ne da gaban
harshe yake haɗuwa da ganɗa ko kuma ya kusance ta. Nan take batare da ɓata lokaci ba, sai doron harshe ya tunkari hanɗa ko ya haɗe da ita. Misali /kj/ /gj/ da
sauransu. Crystal (1998) ya bayyna ganɗantaccen bahanɗe da cewa, sauti ne na furuci wanda ke tattare da motsin
harshe har sau biyu a tsakanin ganɗa da kuma hanɗa.
Ganɗantaccen bahanɗe mai ziza /gj/ yana canjawa ya
koma baganɗe mai ziza [ʤ] a furucin kalmomin Hausa na aro a harshen Bade. Ga misali:
|
Hausa |
Bade |
|
Gyáarèe /gja:re:/ |
jáarèe [ʤa:re:] |
|
Gyáaráa /gja:ræ:/ |
jáaráa [ʤara:] |
|
Gyángyáɗìi
/gjangjaɗi:/ |
ángyáɗìi
[ʤaŋʤaɗi:] |
|
Gyáartái /gjartai/ |
jáartái [ʤa:rtai] |
Ganɗantaccen bahanɗe mai ziza wanda lokacin furta shi mafurta mai motsi guda biyu da marasa motsi ke tunkarar juna nan take ko su haɗe da juna. A misalan da aka zayyano a sama ƙarƙashin rkunin Bade ya nuna lamarin na canjawa a farkon kalma ya zuwa baganɗe idan aka ari kalmar a harshen Bade.
Ga yadda dokar take kasancewa
kamar haka:
Ganɗantaccen bahanɗe mai ziza yana komawa baganɗe a farkon kalma.
Nason Baƙi Ɗan Hanci
Wannan yanayi ne da bahanƙe ɗan
hanci mai ziza/n/ ke canjawa ya koma bahanɗe ɗan
hanci mai ziza [ŋ] idan ya gabaci ‘yan bahanɗe /k/ ko /g/.Hartman da Stock
(1973) suna da tabbacin cewa sauti ne ɗan hanci da yake sauyawa zuwa ga
wani sautin baƙin.Shi
kuwa Muhammad (2000:137) ƙarin
haske yayi inda yake cewa, “yanayi ne da baƙi ɗan hanci yake canjawa.” Sai dai
Sani (2012) ya fito da lamarin sarari inda yake cewa, “naso ne da baƙi ɗan
hanci ke sauyawa da wani baƙin
da ke kusa da shi.”
A kalmomin Hausa naaro a harshen
Bade, bahanƙe ɗan hanci /n/ ba ya canjawa ya koma [ŋ] ko da ya gabaci /k/ ko /g/ ɗin.
Yana tsayawa a yadda yake.Ga misali:
|
Hausa |
Bade |
|
Dàngáa /daŋgæ:/ |
dàngáa [dænga:] |
|
Sánƙóo
/saŋƙo:/ |
sánƙóo
[sænƙo:] |
|
Bàngóo /baŋgo:/ |
bàngóo [bango:] |
|
Gàngáa /gaŋga:/ |
gàngáa [ganga:] |
|
Dànƙóo
/daŋƙo:/ |
dànƙóo
[dænƙo:] |
Misalan da aka bayar a sama sun
tabbatar da cewar, bahanƙe
ɗan hanci kan nashewa ya koma
bahanɗe ɗan
hanci idan ya gabaci ‘yn ahanɗe /k/ ko /g/ a harshen Hausa. Da
zarar an ari irin waɗannan kalmomi a harshen Bade.
Sautin ba ya sauyawa akan furta sauti /n/ ɗin ne maimakon [ŋ].
Ga yadda dokar take kasancewa
kamar haka:
Sautin baƙi bahaƙeba ya nashewa in ya bayyana a
tsakanin wasali da baƙi.
Kore Leɓantawa
Sani (2012) cewa ya yi leɓantawa ita ce ƙarawa
furucin baƙi kewayen
leɓɓa kamar furucin /k/ da /g/ da /ƙ/ zuwa [kᵂ] da [gᵂ] da [ƙᵂ]. Kafin wasulan ƙurya
/u, u:/ da /o, o:/. Ya ci gaba da cewa, “a wasu lokuta ‘yan hanɗa /k/da /ƙ
/da /g/ nesuke rasa leɓantawar tasu.
Ana samun wannan yanayin na kore
leɓantawa a kalmoin Hausa na aro a
harshen Bade. Memakon a samu leaɓtawa in buƙatar hakan ta tasoko kuma a samu
canjin wani sauti na baƙi
ko wasali sai a bar sautin haka nan ba tare da leɓantawar
ba. Ga misali:
|
Hausa |
Bade |
|
Kwàndóo /kᵂandᵂo:/ |
kàndáu [kandau] |
|
Kòbóo /kᵂòbᵂo:/ |
kàbàu [kabau] |
|
Sàbóon /saƙᵂo:n/ |
sàbáan [sàbáan] |
|
Ƙòoƙóon
/ƙᵂo:ƙᵂo:n/ |
ƙòoƙáan
[ƙo:ƙáan] |
A misalan da aka bayyana a sama,
an nuna yadda ake samun leɓantawa na wasu baƙeƙe da zaran sun gabaci wasulan ƙurya. Sai daileɓantawar na zama an kore ta idan
an ari kalmar a harshen Bade.
Ga yadda dokar za ta kasance:
Leɓantawa kan zamo kore leɓantawa a farkon kalma ko a ƙarshen kalma.
Shafe Baƙi
Abdurrahaman da wasu (2014) sun
bayyana cewa, “shafe baƙi
yana ɗaya daga cikin rassan tsarin
sauti. Yanayi ne da ake shafe baƙi
a wasu mahallai na kalma. Muhammad (2018) da yake bayani a kan harshen Kanuri
ya bayyana cewa shafe baƙi
yana cikin rassan tsarin sauti. Yanyi ne da ke ɗauke
da shafe sautin baƙi ko ɓacewarsa a takanin wasula.
A furucin kalmomin Hausa na aro
a harshen Bade, ana samun wannan lamari. Domin kuwa, ana shafe baƙi a yayin furucin kalmomi Hausa
a harshen na Bade a sanadiayr aro. Ga misali:
| Hausa | Bade |
|---|---|
| Állúráa /allura:/ | álúráa [alura:] |
| Másùncíi /masunʧi:/ | másùcíi [masuʧi:] |
| Wáccàn /waʧʧan/ | wácàn [waʧan] |
| Ƙártáí /ƙartai/ | ƙátáí [ƙatai] |
| Wánnán /wannan/ | wánán [wanan] |
Misalan da aka bayar a sama sun
nuna cewar ana samun shafewar baƙi
a furucin wasu kalmomin Hausa na aro a harshen Bade. Mafiya yawancin baƙaƙen, akan shafe su ne a tsakiyar kalma. Hakan kuma ba ya
canja ma’anar kalmar ta asaali.
Ga dokar kamar haka:
Sautin baƙi yakan shafe wa a tsakanin
wasali da baƙi.
Shafe Wasali
Shi kuma wannan wani yanayi ne
da ake shafe wasali a cikin kalma.
Hartman da Stock (1972) suna da tabbacin cewar,yana ɗaya daga cikin rassan tsarin sauti. Yana tattare da shafe
wasali a wasu mahallai na kalma. Sai dai Nayaya
da wasu (2020:71-77) cewa suka yi, “shafe wasali wani yanayi ne na
tsarin sauti da ake ƙira
phonological processes a Turance. Wanda akasari yana faruwa ne domin samun sauƙin lafazi da kuma samun daidaito
wajen tsirar da wani lafazin.
Haka lamarin ke taka rawa yau da
gobe, a sanadiyar kalmomin Hausa na aro a harshen Bade. A wasu lukuta a wannan
yanayin aron yana zuwa ba na kai tsaye ba ne. aron aro ne. Ga misali:
|
Hausa |
Bade |
|
Hánkálìi /haŋkali:/ |
Hánkál [haŋkal] |
|
Ámànáa /amana:/ |
Ámàn [aman] |
|
Bàzàwáaráa /bazawar:/ |
Bàzàwáar [bazawar] |
|
Mízáanìi /miza:ni:/ |
Mízáan [miza:n] |
|
Àlƙáwàríi
/alƙawari:/ |
àlƙáwàr
[alƙæwar] |
Misalan da aka bayar a sama sun
fito da cewar, ana samun shafewar wasali a ƙarshen kalma idan aka are ta a harshen Bade. Shafewar na
kasancewa a ƙarshen
kalmar da aka are ta.
Ga yadda dokar za ta kasance

Ana shafe wasali a ƙarshen kalma
Canjin Wasali
Wannan wani yanayi da ake samun
canjin wasali a harshe.a wasu lokuta a
sanadiyar Karin harshe sai samu canjin wasali a harshe guda. Wani lokaci kuma
aron kalma kan haifar da canjin baƙin.Mathews
(1974) cewa ya yi wannan ya shafi yadda wani wasali ke canjawa zuwa wani
wasalin.
Wannan lamarin na kasancewa a
cikin kalmomin Hausa na aro a harshen Bade.
Idan an ari kalmomin daga harshen Hausa, nan take ba da ɓata lokaci ba sai a samu canjin. Ga misali:
|
Hausa |
Bade |
|
Báatìr /ba:tir/ |
Báatùr [ba:tur] |
|
Sírdìi /sirdi:/ |
Súrdìi [sirdi:] |
|
Kìndìrmóo /kindirmo:/ |
Kùndìrmóo [kandirmo:] |
|
Mírfíi /mirfi:/ |
mùrfíi [mirfi:] |
Wannan misalan da aka zayyana a
sama, sun fito da yadda wasula kan canjawa ya zuwa wasu wasalan. Hakan na
faruwa ne a dalilin aron kalmomin Hausa a harshen Bade. Maimakon a shafe
wasalin, a wannan mahallin wasalin canjawa yake yi a harshen Karɓa (Bade).
Ga yadda dokar za ta kasance:
Canjin Baƙi
Wannan wani yanayi ne da ke ɗauke da canjin furucin baƙi a cikin kalma.Nazir (2012) ya bayyana cewa, ana samun ‘yan
bambance-bambance da canjin baƙi,
yayin furucin kalmomin Sakkwatanci da Zamfaranci.Hakan na faruwa ne a furucin
wasu sautika, a sakamakon aron kalma daga Hausa a harshen Bade. Ga misali:
|
Hausa |
Bade |
|
Ƙárfèe
/ƙarfe:/ |
Ƙárpèe
[ƙarpe:] |
|
Fánkòo /faŋko:/ |
pánkòo [paŋko:] |
|
Fámfòo /famfo:/ |
pámpòo [pampo:] |
|
Fásfòo /fasfo:/ |
páspòo [paspo:] |
|
Kóofìi /ko:fi:/ |
kóopìi [ko:pi:] |
Waɗanan
misalan kuwa suna bayyana yadda ake samun canjin baƙi idana aka areshi a harshen
Bade daga Hausa. Misali leɓe-haure /f/ kan canjawa ya koma
baleɓe marar ziza [p]. Canjin na
byyana a farko ko tsakiya ko ƙarshen
kalmar aron.
Ga yadda dokar za ta kasance:
Leɓe haure yana canjawa ya zamo baeɓe aa farkon kalma ko a tsakanin baƙi da wasali.
Naɗewa
Wannan takardar da fito da
kalmomin Hausa ne aro a harshen Bade ta fuskar tsarin sauti. Kamar yadda aka
sani ne cuɗanya ita ceke haifar da aro.
Al’ummun biyu sun jima suna cuɗanya a tsakaninsu. Nazarin a
fito da yadda in an ari sauti mai ziza a harshen Bade, zai iya canjaw ya koma
mai ziza. Kamar yadda /s/ marar ziza ke koma wa [z] mai ziza. Haka ganɗantaccen baganɗe ke komawa baganɗe idan an ari kalmar a harshen Hausa. Kazalia bincikken ya
fito da yadda ake samun canjin wasali da canjin baƙi da shafe wasali a ƙarshen kalma duka sanadiyar aro.
Daga harshen Hausa zuwa harshen Bade. Ga misali kalmar alƙawari tana komawa alƙawar idan an are ta a harshen
Bade
Manazarta
Abbas,
N.I. (2012). Bambance-Bambancen Tsakanin Karin Harshen Sakkwatanci da na
Zamfaranci. Dundaye Journal of Hausa Studies.Vol 1. No 4. Sokoto Department of Nigerian Languages, Usmanu
Danfodiyo University
Abdulkadir,.
M.Y. da Chamo, I.Y. (eds). Studies in Hausa Language, Literature and Culture. Proceedings
of the First National Conference on Hausa Language, Literiture and Culture
pp. 258-266. Centre for the Study of Nigerian Languages, Bayero University
Kano. ABU Press.
Abdussalam,
A. da Abdurrahaman, M. (2013). Yanayin Tsari da Yanayin Dafin Jam’i a Hausa:
Bincike Kan Dafa-Keyar (UNAA). In Yelwa, L.D,.
Gusau, S.M,. Birniwa, H.A,.
Abubakar,
A. (2000). An Introductory Hausa Morphology. Department of Languages and
Linguistics. University of Maiduguri.
Crystal,
D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell
Publishing.
Dantumbishi,
A.M. (2005). Harshen Al’umma da Kuma Zumunci. Dundaye Journal of Hausa Studies.Vol. 1(2). Pp. 70-86. Sokoto: Department of Nigerian Languages.
Usmanu Danfodiyo University.
Fagge,
U.U. (2012). Hausa Languages and Linguistics. Zariya: Ahmabu Bello University
Press Limited,
Haugen,
E. (1953). The Norwegian Language in America: A Study in Bilingual Beheɓiour. Philadelphia. University of
Penn. Press.
Mathew’s
P. H. (1974). Morphology, 2nd Edition London: Syndicate University of
Cambridge Press.
Muhammed,
U.A. (2008:137). A Generatiɓe Approach to Kanuri Segment
Phonology. In General Linguistics: Generatiɓe and Socio Linguistic Approach. Samkwang Publishers.
Nayaya,
I. B, da Akuyam, A.U. da Aliyu, B. (2020). Shafe Wasali a Kalmomin Hausa. In Gaɗau Journal of art and Education.Vol. 3, No
1. Published by Fuculty of Art and Education. pp. 71- 77.
Salim,
B.A (1981). Linguistics Borrowing as Eeternaleɓidance in Phonology. The
Assimilation of English Loan Word in
Hausa. University
of York Heslimngton York.
Sani,
M.A.Z. (1999). Tsarin Sauti da Nahawun Hausa. Kano: Department of
Nigerian Languages Bayero University.
Wardhough,
R. (1993) An introduction to socio linguistics. Oɗford: Blackwell Publishers.
Weinreich,
A. (1953). Language in Contact. New York: Linguistics Circle the Hougue:
Mouton.
Yakasai,
S. A. (1999). Language Accross Two Boardes: A Socio-Linguistic Studies of Hausa
in Konni and Illela Boarder Towns, Unpulished PhD Thesis. Kano: Bayero University.
Yakasai, S. A. (2012). Jagoran Nazari Walwalar Harshe.
Sokoto: Garkuwa Media Serɓices Press..
0 Comments
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.