Ticker

6/recent/ticker-posts

Gurbin Nakasa a Cikin Karin Maganar Hausawa

Cite this article as: Al-Musawi, I. U., Girei, I. I., & Umar, H. (2026). Gurbin Naƙasa a Cikin Karin Maganar Hausawa.Sokoto Journal of Linguistics and Communication Studies (SOJOLICS), 2(2), 492-504. https://doi.org/10.36349/sojolics.2026.v02i02.046

GURBIN NAƘASA A CIKIN KARIN MAGANAR HAUSAWA

Na

Isa Umar Al­Musawi

Sashen Nazarin Harshen Hausa

Kwalejin Ilimi ta Tarayya, Yola

Jihar Adamawa

isaumaralmusawi@gmail.com

+2347037131666

&

Ibrahim, Ismaila Girei, PhD

Sashen Nazarin Harshen Hausa

Kwalejin Ilimi ta Jihar Adamawa, Hong

Jihar Adamawa

ismailagireiibrahim@gmail.com

_+2348022495128

&

Hussaini Umar

Special Education

Jamiʼar Bayero, Kano

Hussainiumar00021@gmail.com

+2347065951951

Abstract

Proverb is one sense statements in Hausa; it takes someone longtime to achieve something. Life is a mixture of sweetness as well as bitterness; scholars are saying life of an individual would not be complete until he/she comes to an end. This paper titled place of disability in Hausa proverb, aims to bring out proverbs that are in relations with disability in Hausa literature and to rescue these proverbs from extinction. The objectives of this paper are to show to the world how Hausas use proverbs that have relationship with disability in their daily activities. This paper applied interview and the used some related books on disability in gathering data. However, the paper gives more light on Hausa proverbs and proverbs that are mainly on disability in order to express sense statements in an aspect of language and literature of Hausa. Finally, the paper found that, Hausa has verse sense statements, where it touches all aspect of human endeavor. This paper also found out that, some disabilities are inborn people inherited them from their forefathers, while some are as a result of accidence.

Keywords: Disability, Hausa, literature, place, proverb

Tsakure

Karin Magana yana daga cikin zantukan hikimar Hausawa. Sannan kuma ai ba a yabon ɗan kuturu sai ya mutu da yatsunsa. Kasancewar rayuwar duniya juyi-juyi ce, yau ana lafiya gobe kuma wata larurar takan iya aukuwa. Masu hikimar Magana sukan ce halittar mutum ba ta cika sai ranar da ya bar duniya (mutu). Saboda haka ne, wannan takarda mai taken: Gurbin Naƙasa a Cikin Karin Maganar Hausawa, ta yi nazarin maʼanar naƙasa da dalilan da sukan sanya naƙasa da misalanta. Haka nan, ta yi ƙarin haske game da karin maganar Hausawa, kuma ta tsamo wasu karin Magana masu alaƙa da naƙasa, domin nuna irin hikimar da ke tattare a cikin harshe da adabin Hausa. Sannan ta bayyana halin komai da ruwanka da harshen Hausa yake da shi, na babu ɓangaren da bai taɓo ba na daga rayuwar mutane. Manufar wannan takarda ita ce zaƙulo karin maganar da suke cikin adabin Hausa masu dangantaka da naƙasa, tare da taskace su maganin salwanta, dominʼyan baya su amfana. Maƙasudin Bincike kuwa, shi ne wajjahar wa duniya irin hikimar da Hausawa suke da ita wurin amfani da karin Magana masu dangantaka da naƙasa a cikin zantukan suna yau da kullum. Sannan an yi amfani da binciken littattafai masu dangantaka da wannan aiki a cikin ɗakunan karatu. Haka nan, an tattauna da masu larurar naƙasa daban-daban, domin samun ƙarin haske game da wasu karin maganan. Sannan takardar da jero karin maganar Hausawa waɗanda suke da dangantaka da naƙasa. Daga ƙarshe sakamakon binciken ya nuna irin faɗi da hikimar da harshen Hausa yake da suna cewa babu ɓangaren da ya ware a rayuwar mutane ba tare da ya samar masa da matsuguni ba. Haka kuma ya nuna wata naƙasar ana gadonta ne tun wurin iyaye da kakanni ba a nan duniya ake gamuwa da ita ba.

 

Fitilun Kalmomi: Adabi, Hausa, gurbi, karin magana, naƙasa.

 

1.0 Gabatarwa

Allah yakan halicci mutane daban-daban, yayin da wasu suke kama da wasu, wasu kuwa sun saɓa da wasu. Haka nan wasu a halittar zahiri a kammale suke wasun kuwa akasin haka. Waɗanda suke da akasin kamala ta zahiri su ake kira da naƙasassu a harshen Hausa. Saboda suna da ragi ko ƙari daga cikin halittar da aka saba ganin mutane da ita. Harshen Hausa, harshe ne wanda yake da yalwa, musamman ta fannin hikimomin zance. Domin akan samu azancin Magana masu yawa a cikinsa, waɗanda suka ƙunshi karin magana da zambo da habaici da kirari da salon magana da gatse da baʼa da waskiya da sauransu, duk waɗannan suna daga cikin adabin Bahaushe.

Wannan takarda mai taken: Gurbin Naƙasa a Cikin Karin Maganar Hausawa, ta yi nazarin karin maganar Hausawa ne sannan ta tsamo wasu karin Magana masu alaƙa da naƙasa, domin nuna irin hikimar da harshen Hausa yake da shi. Sannan ta bayyana halin komai da ruwanka da harshen yake da shi, na babu ɓangaren da bai taɓo ba daga rayuwar mutane (halitta).

 

 

 

1.1 Manufar Bincike

Manufar wannan takarda ita ce zaƙulo karin maganar da suke cikin adabin Hausa masu dangantaka da naƙasa, tare da taskace su domin bayyana wa duniya.

 

1.2 Bayanin Maƙasudin Bincike

Kasancewar masu binciken suna da 'yar masaniya game da harshen Hausa da adabinsa, sai kuma suke cin karo da wasu karin Magana masu alaƙa da naƙasa a cikin adabin (karin maganar) Hausa, sai suke ganin ashe akwai buƙatar bayyana wa duniya irin hikimar da Hausawa suke da ita, wurin amfani da karin Magana masu dangantaka da naƙasa a cikin zantukan suna yau da kullum.

 

1.3 Muhimmancin Bincike

Wannan takarda tana da muhimmanci a fannoni kamar haka: Tataskace tare da adana karin maganan Hausawa masu dangantaka da naƙasa, kuma ta zama abin nazari ga ʼyan baya. Sannan a fannin ilmi za ta zama mafarin zaƙulo wasu fannonin ilmi waɗanda wannan takardar ba ta taɓo su ba. Haka nan ga su kuwa ɗalibai, za ta haska musu hanya game da waɗanda suke son gudanar da wani bincike mai salon wannan, ko kuma ɗorawa daga wurin da aka tsaya.

 

2.0 Sharhin Ayyukan Magabata

Magabata da manazarta sun yi wallafe-wallafe da kuma bincike-bincike masu yawa game da abin da ya shafi naƙasa da kuma adabi a keɓe, kamar yadda wannan takardar ta kawo wasu daga cikin su kamar haka:

 

2.1 Naƙasa

Naƙasa ita ce ƙari ko kuwa ragi daga halittar da aka saba ganin mutum da ita. Sai dai CNHN (2006), ta ƙara haske da cewa naƙasa na nufin tawaya ko gaza ko raunana. Sannan duk wata larura da ake samu ta dalilin aiki wanda mutum yakan haɗu da shi a wurin wata hidimar yau da kullum akan ce da ita naƙasa (Mujaheed, 2019). Shi kuwa Bunguɗu (2015), ya ƙara da cewa duk wata tawaya da akan samu a wata gaɓa ta jikin mutum ana kiran ta da naƙasa, wannan kuwa ya haɗa da har da taɓin hankali. Saboda haka, takan shafi yaro ko babba, mace ko namiji kamar yadda Ɗantata da Ali da kuma Sulaiman (2018), suka tabbatar da cewa naƙasa takan shafi yaro ko matashi ko tsoho.

Sannan akwai dalilan da sukan sanya naƙasa, waɗannan dalilan kuwa sukan saɓa kamar yanda Guzuman da Tam (2007), suka jero:

i. Gado: Wata naƙasar ana gadonta ne daga iyaye da kakanni zuwa ga ʼyaʼya da jikokinsu.Misalan waɗannan naƙasa sun haɗa da makanta da kurunta da zabiya da sauransu.

ii. Haɗari Lokacin Haihuwa: Wata kuwa naƙasar takan auku ne lokacin da mace ta zo haihuwa. Takan haɗu da wata larurar da za ta sanyahar ta shafi abin (jaririn) da za a haifa. Ire-iren waɗannan naƙasar kuwa sun haɗa da farfaɗiya da waninsa.

iii. Haɗari Bayan Haihuwa: Wata naƙasar kuwa takan auku ne bayan mutum ya girma ko kuma bayan ya manyanta. Waɗannan naƙasa da sukan auku sun haɗa da haɗarin mota ko tsautsayin gobara ko kuma wanin waɗannan.

 

2.1.1 Makanta

Rashin gani da idanu biyu shi ake cewa makanta. Abin nufi makanta ta shafi rashin gani saboda kamuwa da ciwon ido ko haɗari a lokacin yarinta ko bayan an girma (Mujaheed, 2019 & Sarkin Gulbi, 2007). Sai dai Bunza (2006), ya bayyana cewa larurar makanta ba wata naƙasa ce da take taɓa hankali ba. Makan ta naƙasa ce ga wanda ake cewa makaho (namiji) ko makahuwa/makauniya (mace), makafi kuwa jamʼinsu, makanta tana nufin rashin gani ko kuwa gani da taimakon naʼura (Gezawa, Ali da Ɗantiye, 2018). Bisa wannan maʼana duk wanda baya gani, ko kuwa yana gani amma da taimakon wani naʼura ko da kuwa madubi ne sunansa makaho.

 

Sannan Abba, (2007) da Ɗanlami da Dawakin Kudu, (2017), sun faɗaɗa lamarin da cewa rashin gani kwata-kwata ko kuwa rashin ganin abin da ke kusa, sai na nesa ko kuma gani tare da taimakon madubi. Ba abu ne mawuyaci ba wurin gane makaho, saboda bayyanannun alamomi da suke tare da shi. Ga ɗalibi, a fannin karatu kuwa bai zai iya ba sai da taimakon naʼura, domin suna gani duru-duru ko kuwa ba su gani sam (Obalchumne, 2009 da Onuigbo, 2012 da kuma Ozoji, 2006). Tirkashi! Ashe gani duru-duru ma makanta ce bisa wannan taʼarifi.

 

2.1.2 Kurumta

Mai naƙasar kurumta ana ce da shi kurma, Kurumta tana nufin rashin jin sauti na gaba ɗaya ko kuwa ji daga lokaci zuwa wani, ko kuma rashin jin sauti kamar yanda sauran mutane suka saba ji. Wasu akan haifesu ne kurame, wasu kuwa sukan rasa jin sauti ne tun kafin su fara magana (Wangara, 2014). Haka nan rashin iya Magana sai tare da taimakon naʼura ma kurunta ce (Reddy da Rammer da kuma Kusumu, 2000). Wani lokacin akan haɗe bebe ma cikin ajin kurame, domin shi bebe yana fiskantar wahalar furta kalmomin cikin sauƙi ko kuma yakan tsallake wasu sautukan yayin Magana kamar yanda Musa da Gwarzo (2018), suka ƙara bayyanawa.

 

2.1.3. Kuturta

Kuturu shi ne wanda cutar kuturta ta kama shi har ya rasa ʼyan yatsunsa, mace kuma kuturwa, kutare kuwa, jamʼinsu (CNHN, 2006). Kuturta wata cuta ce mai yaɗuwa tsakanin alʼumma, wanda ƙwayar bakteriya take kawowa. Sannan galiban cutar takan shafi fata ne da kuma gaɓoɓin jikin mutane. Wanda in ba an yi saurin tararta ba, daga ƙarshe takan cutar da mutum ta hanyar mayar da shi naƙasasshe, ya zamanto ya rasa ʼyan yatsun hannuwa da ƙafafu tare da yanƙwanar da fuska (WHO, 2024). Ga alʼadar Bahaushe, kuturu mutum ne mai saurin tsarguwa da kuma fushi tare da baƙar magana. Wannan ba zai rasa nasaba da irin cutar da yake fama da ita ba (Mujaheed, 2019).

 

 

2.1.4. Hauka

Mahaukaci shi ne mai naƙasar hauka, ita kuwa hauka tana nufin gazawar ƙwaƙwalwa wurin aikata abin da aka san mai hankali yana aikatawa (Ɗantata, 2014). Sannan yakan faru ne ta dalilin jinya ko haɗari ko firgici ko cuta ko kuwa wanin waɗannan (Okeke, 2001). Yayin da mafi yawa daga cikina lʼumma suke ganin hauka tana da alaƙa da iskoki (jinnu), su waɗannan masana suna da raʼayin cewa hauka tana da danganta da gazawar ƙwaƙwalwa ne.

 

2.1.5 Gurgunta

Gurgunta ita ce zamowa gurgu, gurgu kuwa shi ne wanda ba ya iya tafiya kamar yanda aka saba ganin sauran mutane suna taka ƙafafunsu. Mujaheed (2019), yana cewa gurgunta wata naƙasace wanda takan hana wa mutum tafiya daidai, wannan daidai yake da gurguntaka ko gurgunci ko ɗingishi. Hakan kuwa yana faruwa ne sanadiyar cuta ko rasa wani ɓangaren a ƙafa ɗaya ko kuwa duka biyu, a dalilin haɗari ko shanyewa ko kuwa a haifeshi da hakan (Collins Dictionary 2019).

 

2.2 Karin Magana

Kowace al’umma tana da hanyoyin da take bi wurin nuna hikimar zancenta, karin magana tana daga cikin zantukan hikimar Hausawa. Junaidu da ‘Yar’aduwa (2007), suna ganin karin magana da cewa‘yar jimla ce gajeriya wanda mai Magana zai faɗa ta hikima, kuma ta ƙunshi ma’ana mai yawa idan an tashi yin sharhinta.

 

Su kuwa Muhammad (2005) da Kurfi (2019). Suna ganin cewa wataʼyar gajeriyar jumla ce ta hikima, wadda ta ƙunshi maʼana mai yawa, in za a tsaya a yi bayaninta. Kuma yakan ƙara wa salon magana daɗi da armashi, sannan yana nuna gwanintar iya Maganar mai magana. Sannan yakan sanya mai sauraron maganar rashin ƙosawa daga jin zancen da ake gaya masa.

 

Sannan wasu kuwa sun tafi a kancewa wata ʼyar taƙaitacciyar Magana ce ta hikima da basira wacce ta ƙunshi maʼana mai tarin yawa idan har za a yi bayaninta dalla-dalla. A taƙaice karin magana kamar kukan kurciya ne, hakan kuma yakan sanya maganar ta yi daɗi kamar an sanya gishiri a miya. Sau da dama karin magana yakan nuna gaskiyar abin da ake faɗa ne. Wato yana bayyanar da ɗabiʼu iri-iri kamar gaskiya da kirki da ƙwazo da lalaci da baiwa ko rashinsa da lamuran da suka shafi rayuwar Bahaushe ta yau da kullum (Gwammaja, 2010 da Ɗanhausa, 2012).

 

Bisa dogaro da bayanan masana, shi karin magana hanya ce ta dunƙule zance mai yawa wuri guda tare da bayyanar da hikima da zalaƙar harshe sannan bai ƙebanta ga harshen Hausa kawai ba, har da sauran harsunan duniya.

 

2.2.1 Rabe­raben Karin Magana

Saboda yawan da karin magana na Hausawa suke da shi ne ya sanya masana da manazarta adabin Hausa suka rarrabe su zuwa rukuni-rukuni. Sannan waɗannan rabe-raben karin maganan Hausawan suna da dama, ga wasu daga cikinsu kamar yanda masana irinsu Ɗangambo, (1984) da Hadiza S. Koko, (1989) da Nahuce, (2008) suka kawo:

i. Karin Magana Mai Labari: Shi wannan karin magana yana da alaƙa da labari, ba safai mai sauraro yakan gane shi ba, matuƙar bai san labarin da yake da danganta da shi ba. Misalan waɗannan karin magana sun haɗa da: Zuwan fara Garko da Faɗan Goggo a ƙofa da Jifar gafiyar Ɓaidu da sauransu.

ii. Karin Magana Kafin Zuwan Musulunci: Shi wannan nauʼi na karin magana, Hausawa suna amfani da shi ne tun kafin su karɓi addinin Musulunci, saboda haka sau da dama akan tsinci wani abu mai kama da saɓo a cikinsa, misalansa sun haɗa da: Bori ɗaya ake yi wa tsafi da A raba arne da makaminsa da Ranar tsafi bunsuru ke kuɗi da makamantansu.

iii. Karin Magana Bayan Zuwan Musulunci: Irin waɗannan karin Magana, Bahaushe yana amfani da su ne bayan addinin Musulunci ya zo masa, domin haka akan tsinci tasirin addinin Musulunci a cikin zantukansa na hikima musamman karin magana. Misalan waɗannan karin magana sun ƙunshi: Allah ɗaya gari bamban da Allahn da yayi sarkin Kano shi ya yi ɓera da Allah suturibuƙui inji kishiyar ƙonanniya da Allah sarki inji barawon takanɗa da sauransu.

iv. Karin Magana mai Falle Biyu: Shi wannan nauʼi na karin Magana yana tafiya ne da ɓangare biyu, domin da an faɗi ɗaya nan take ake biyo shi da ɗayan, wani lokaci yakan zo da kalmar ʻsaiʼ. Misalin waɗannan karin magana sun haɗa da: Sai bango ya tsage: Кadangare ke samun filin ɓoyo da Daɗan gari: Akan ci gari da Tafiya sannu-sannu: Kwana nesa da Kallo ya koma sama: Shaho yaɗauki giwa da sauransu.

v. Karin Magana Mai Habaici: Shi kuwa wannan karin magana yana da dangantaka da tsokana, saboda akan yi da wani ne a fakaice. Misalan waɗannan karin Magana su ne kamar haka: Allah sarki halittar Allah: Jaba ta ga bakin mijinta da Daga ganin sarkinf awasai miya ta yi zaki? da Bawa baya wasa da ɗa, da sauransu.

vi. Karin Magana Mai Nasiha: Wannan karin Magana yana jan hankali ne ko kuwa ƙarfafa mutun domin ya yi aiki ko halin ƙwarai a rayuwarsa tare da yi masa gargaɗi a kan wani halinsa mummuna. Misalansu sun haɗa da: Nuna halin ƙwarai haƙuri wa dan mai shi da Sannu ba ta hana zuwa da Kowanne gauta ja ne, da sauransu.

vii. Karin Magana Mai Dangantaka da Sanaʼoʼi: Saboda muhimmancin da sanaʼoʼi suke da shi ga rayuwar Bahaushe, ya sanya bai manta da su ba a cikin azancin maganarsa. Irin waɗannan karin magana sun haɗa da: Nasan a rina: An saci zanin mahaukaciya da Кaiƙayi koma kan masheƙiya da Ciko ya biyo gyartai, da wanin waɗannan.

2.2.2 Jigon Karin Magana

Karin magana yana da jigogi masu yawa, waɗanda suke ɗauke da saƙonni daban-daban, sun ƙushi: jigon faɗakarwa da gargaɗi da tarbiyya da siyasa da tarihi da ilmantarwa da nishaɗantarwa da waʼazi ko nasiha (Hadiza S. Koko, 2011).

 

2.2.3 Muhimmancin Karin Magana

Karin magana yana da muhimmanci ga kowanne harshe da kuma kowacce alʼumma, domin yana taimakawa a fahimci irin balagar da harshen yayi a ɓangaren cigaba. Ga kaɗan ne daga cikin amfanin karin magana:

i. Dunƙule Magana mai Yawa Wuri Guda: Ta amfani da karin magana ana iya dunƙule Magana mai tsawo wurin guda. Misalin tawa ta same ni Liman da tallar jigida da Aradu ke horon kurma da Allura cikin ruwa da Wuce gona da iri da sauransu.

ii. Kaifafa Tunani: Yana daga cikin muhimmancin karin Magana yana kaifafa tunani, saboda wani lokacin in an kawo wani karin Magana sai an yi tunani mai zurfi kafin a fahimci maʼanarsa. Misali Allah shi ya san karatun kurma da Rijiyar mahassada wawa ke shanta da Sha talla ƙahon doki da sauransu.

iii. Wanzar da Zaman Lafiya Tsakanin Alʼumma: Ko kuwa kwantar da tarzoma ana amfani da karin Magana domin a kwantar da tarzoma tsakanin mutane mabambanta. Misali: Kar a mayar da ƙurji gyambo da Zaman lafiya ya fi zama ɗan sarki da A bar kaza cikin gashinta da sauransu.

iv. Sirranta Magana: Daga cikin amfanin karin magana, akwai sirranta magana ga wanda ake son ya fahimci zancen shi daya ko kuma isar da saƙo a fakaice zuwa ga wanda ake buƙatar ya fahimci zancen. Misalin: Kowa ya rena tsayuwar wata ya hau ya gyara da Kurɓi ya ɓata sha da Sunkuya wa wada ba gajiyawa ba ne da sauransu.

v. Nuna Кwarewar Harshe: Kowanne harshe yana da nasa hanyar da yake bi wurin taskace adabinsa. Ga harshen Hausa, karin Magana yana daga cikin hanyoyin taskace harshen da kuma adabinsa. Ga wasu daga cikinsu: Mun gaji da kyau hali muke so da Agola ya fi ɗan masu gida da Ba da son mafarauta ba, damisa ta yi ɗiya da sauransu.

vi. Taskace Kalmomi: Yin amfani da karin Magana yana hana tsofin kalmomin ɓacewa, saboda yawaita yin amfani da su yau da gobe zai sanya yara su tashi da yin amfani da kalmomin hikima kamar: Tambaɗa adashen abu da Ya ƙure adakarsa da Wa ka faɗi banten sarki ya tsinke da sauransu.

viii. Yana Jan Hankalin mai Sauraro: amfani da karin magana a cikin zance yakan sanya masu sauraro ba za su gajiya daga jin zantukan da ake yi ba, ko da an ɗauki lokaci mai tsawo ana yinsa. Misali Ba a neman kifi a faƙo da Bakinka ƙanin ƙafarka da Daga riya sai bara da sauransu.

ix. Koyar da Dogaro da Kai. Ta hanyar amfani da karin Magana akan koyar da zantukan da za su sanya wa mutum dogaro da kai tare da yin azama a kan abin da ya sanya a gaba kamar: Guntun gatarin kaya fi sari ka ba ni da Mai arziki ko a ƙwara ya sai da ruwa da Allah ya ce tashi in taimakeka da sauransu.

x. Tarbiyyantarwa. A cikin karin Magana akwai zantuka masu yawa waɗanda suke jan hankali ko kuwa umarni ko horo da hani misali: Haƙuri maganin zaman duniya da Bin na gaba bin Allah da Babban wa uba ne da sauransu.

xi. Tabbatar da Adabin Alʼumma: Karin Magana yana daga cikin hanyoyin tabbatar da adabi da alʼadu da ɗabiʼun kowacce alʼumma waɗanda sukan gada tun iyaye da kakanni. Sannan yin amfani da karin magana yau da kullum yana taskace adabi daga halaka. Kamar: Ramin kura sai ʼyaʼyanta da Kamar kumbo kamar ʼyaʼyanta da Tun kafin a haifi uwar mai sabulu barbela da farinta da sauransu.

 

3.0 HanyoyinBincike

An yi amfani da binciken littattafai masu dangantaka da wannan aiki a cikin ɗakunan karatu. Sannan an kuma tattauna da masu larurar naƙasa daban-daban, domin samun ƙarin haske game da wasu karin maganan.

 

4.0 Gurbin Naƙasa a Cikin Karin Maganar Hausawa

Abin da suke biye jerin karin maganar Hausawa ne waɗanda suke ɗauke da naƙasa. Waɗanda suka ƙunshi hauka (mahaukaci) da kurumta (kurma) da gurgunta (gurgu) da wauta (wawa) da kuturta (kuturu) da makanta (makaho) da sauransu. Kamar haka:

1. Wawa ba mahaukaci ba ne in ya ci kasuwa gida zai koma.

2. Mu je zuwa mahaukaci ya hau kura.

3. In makaho ya ce mu yiwa san jifa ya taka dutse.

4. Ta nan muka faro: kuturuya ga mai ƙyasbi.

5. Gida ya fi nan auren mahaukaci.

6. A bakin wawa ake jin magana.

7. Ɗinyar makaho ta nuna a aljihunsa.

8. Na ji wannan an ce da kurma cinye duk.

9. Makaho bai san ana kallonsaba, sai an dafa shi.

10. Ana hauka domin a burge mai hankali.

11. Na san a rina wai an saci zanin mahaukaciya.

12. A rashin kira karen bebe ya bata.

13. Kuturu da kuɗinsa alkaki sai naƙasan langa.

14. Haka tara in ji kishiyar mai mageduwa.

15. Duk ɗaya makaho ya yi dare.

16. Kun tuna mani an ce da mahaukaci ba ya duka.

17. Abu mai sauƙi an sanya mai ido ɗaya leƙa shantu.

18. Babu shiga ba fita an bai wa mahaukaci gadin ƙofa.

19. A rashin sani Karen bebe ya kori bazawara.

20. Ta tata kuturwa zuwa baraya.

21. Riƙon mahaukaci sai sarki.

22. Hauka da naɗe­naɗenta.

23. Abin da kamar wuya gurguwa da aurenesa.

24. Kaɗan kenan wai an yiwa gurgu ƙafar laka.

25. Kowa ya ci ladan kuturu dole ya yi masa aski.

26. Gane mani hanya wai makaho ya so tsegumi.

27. Kwasan karan mahaukaciya.

28. Cin ƙwan makauniya.

29. Allah suture buƙui in ji kishiyar mai ƙusumbi.

30. Da wasa ake ga yawa wawa magana.

31. Araduke horon kurma.

32. Ba a yabon ɗan kuturu sai ya mutu da yatsu.

33. Sabo turken wawa.

34. Bakin rijiya ba wurin wasan makaho ba ne.

35. Gurgu bai sauya tafiya.

36. Abu maisauƙi, ƙwace goruba a hannun kuturu.

37. Mafarin hauka zubar da yawu.

38. Кaramin kuturu ke zufa, manyan sai gwalo.

39. Abu mai sauƙi kasha makaho da dare.

40. Buhun gishiri ko gidan mahaukata ya fi gaban kwaɗo.

41. In ba a kwaɗo da kuturu, a ba shi daddawarsa.

42. Yau da kallo, an bai wa kuturu sakar lauje.

43. Idan ido ya mutu kwalli ba ya ta da shi.

44. Gwari banten mahaukaciya.

45. Ba zai yiwu ba wankan kuturu da sabulu.

46. A ja mu a kai mu, an bai wa uwar makaho kashi.

47. Muƙami, kuturu a London.

48. Gadauniya, makauniya da da yekuwar wuta.

49. Ga wake ya yi damo yana neman ya makance.

50. Da magana a bakin kurma, sai ranar da ya samu baki.

51. Gara kowa da ni inji matar bebe.

52. Allah gyara, makaho ya ce a yaushe?

53. Bari neman ji ga bebe, don Allah bai nufe shi ba.

54. Allah yake gyara tuwon makauniya ba domin tana ganinsa ba.

55. Mai ido ɗaya ba ya godiyar Allah, sai ya ga makaho.

56. Ko oho, makaho ya yi dare.

57. Ina ruwan makaho da kunya?

58. Biyar da daƙi, kuturta biyar ɗan aboki.

59. Sun yi ban hannun makafi.

60. Na rufe idanu ban ga kyawun makanta ba.

61. Naƙasa ba kasawa ce ba.

62. Кwancin ƙwalinto, kuturu ƙwancin gyambo.

63. Rashin sani ke sanya makaho ya taka sarki.

64. Runtse ido ba makanta ba ce.

65. Sabo da yi makaho da waiwaiye.

66. Sau ɗaya gyaɗar makaho ka ƙuna.

67. Allah shi yake gyara tuwon makauniya ya yi daɗi.

68. Naci, damben kuturu.

69. Allah da ikonsa kuturu ya hau giwa.

70. Nan yini nan kwana, an bai wa kuturu tallan jaki.

71. Allah da ya yi makaho shi ya yi masa ɗan jagora.

72. Na raina damben makaho, ko yashirya.

73. Mutanen kirki, damo ya ga makaho.

74. Babu ji babu gani aure kuma da makaho.

75. Wanda ya yi hauka, ɗimuwa ba zai gagare shi ba.

76. Abin ana dai? An bai wa makaho hanjin jimina.

77. Abin banza hanci babu ƙafa.

78. Maƙetaci mijin gurguwa, a ranar tafiya ya sayar da jaki.

79. Mutuwar jiki naƙasa ce.

80. Magaza gani ido ya rufe.

81. Makaho ba ya shaida.

82. Mai ido ba ya godewa Allah sai ya ga makaho.

83. A garin makafi, mai ido ɗaya sarki ne.

84. Makahon doki sha kasuwa, dillali ya gaji dokin ma ya gaji.

85. Makaho yana gani, amma ba na ganin gari ba.

86. Gurguwar tsanya da wuri take fara tiƙa.

87. Komai da muhallinsa, wai an sanyawa kuturu ankwa ta sabule.

88. Ruguduma an kama kurma da kwartanci.

89. Abin faɗa na mai baki ne, bebe sai ka dangana.

90. Abin wani abu ne, faɗar makaho da daddare.

91. Goron magana ga mai baki, kurma sai dangana.

92. Kadan ba ƙarya ba, kuturu zai yi dambe da mai yatsu?

93. Idan ba rigimar makaho ba, ya yi kokawa da mai ido?

94. Kallon ka nake, wai makauniya ta yi faɗa da mijinta.

95. Na raina damben makaho ko ya shirya.

96. Mai ido ɗaya kiyayi gauɗe.

97. Kuturu ake yi wa gayya, ba mai yatsu ba.

98. Kuturu ya so dambe babu yatsu.

99. Kuturun kutare mai bara da jaka.

100. Кafar kuturu muhimmancinta takalmi.

5.0 Sakamakon Bincike

Daga ƙarshe sakamakon binciken ya nuna irin faɗi da hikima wanda harshen Hausa yake da suna babu ɓangaren da ya ware a rayuwar mutane ba tare da ya samar masa da matsuguni ba. Sannan kuma ya hasko cewa wata naƙasar ana gadonta ne tun a wurin iyaye da kakanni ba a nan duniya ake gamuwa da ita ba. Yayin da wata naƙasar kuwa akan haɗu da ita ne a nan duniya ta dalilai mabambanta waɗanda suka haɗa da cuta da haɗari da sauransu.

6.0 Kammalawa

Takardar ta yi nazarin maʼanar naƙasa da dalilan da sukan sanya naƙasa da misalan wasu daga cikin naƙasa kamar hauka da makanta da kuturta... Haka nan, ta yi ƙarin haske game da karin maganar Hausawa, sannan ta tsamo wasu daga cikin karin maganan Hausawa masu alaƙa da naƙasa, domin nuna irin hikimar da ke tattare cikin harshe da adabin Hausa. Kuma ta bayyana halin komai da ruwanka da harshen Hausa yake da shi, na babu ɓangaren da bai taɓo ba na daga rayuwar mutane. Sannan an jero karin maganar Hausawa waɗanda suke da dangantaka da naƙasa. Daga ƙarshe Sakamakon binciken kuwa ya nuna irin faɗi da hikimar da harshen Hausa yake da suna babu ɓangaren da ya ware a rayuwar mutane ba tare da ya samar masa da matsuguni ba. Kuma ya hasko wata naƙasar ana gadonta ne tun daga wurin iyaye da kakanni ba a nan duniya ake gamuwa da ita ba.

 

Manazarta

Abba, A. etal. (2007). Special needs education. I & P Computer Services.

Aliyu, M. S. & Muhammad, M. (2019). Braille reading and writing: Tool for achieving academic achievement of students with visual impairment. National Journal of Special Needs Education. Vol. V., No.VI. Dec. 2019. (51­64). ISSN: 2465­7387.

Al­hassan, F. A. (2014). Special needs services for students with visual impairment in an inclusive environment. National Journal of Special Needs Education. Vol. I. No. I. Dec. 2014. (25­31). ISSN: 2465­7387.

Bunguɗu, H. U. (2015). Nazarinwaƙoƙin bara a ƙarninaashirin da ɗaya a Zamfara. Kundindigirina uku. Jamiʼar Usmanu Ɗanfodiyo, Sokoto.

Bunza, A. M. (2006). Gadon feɗeal'ada. Tiwal Nigeria Limited.

CibiyarNazarinHarsunan Nijeriya. (2006). Кamusun Hausa naJami’arBayero. AhmaduBello University Press Limited.

Collins Dictionary (2019). https://www.collinsdictionary.com. Retreaved on 31, August, 2025.

Ɗangambo, A. (1984). Rabe-rabenadabin Hausa da muhimmancinsa ga rayuwarHausawa. Kano: Triump Publishers.

Ɗanhausa, A. M. (2012). Hausa maidubunhikima. Kano: Centuary research and publication Company.

Ɗanlami, A. &Dawakin Kudu, A. M. (2017). Accessibility to academic library resourses by students with visual impairment. National Journal of Special Needs Education. Vol. IV, Dec. 2017. (65­73). ISSN: 2465­7387.

Ɗantata, G. F. (2014). Mental retardation: Concept, causes, classifications, residential and educational placement opportunities for inclusive education. National Journal of Special Needs Education. Vol. I. No. I. Dec. 2014. (129­139). ISSN: 2465­7387.

Ɗantata, Y. M. &Diso, J. I. (ND). Visual impairment: classifications, characteristics, prevention and intervention. Maiwa, D. A. Dantata, G. F (Ed). Reading in special education. (24­39). Ahmadu Bello University Press Ltd.

Ɗantata, Y. M., Ali, D. S. & Sulaiman, S. A. (2018). Physical and health impairment: concept, classification, categories, causes and educational strategies of students with physical and health impairment. National Journal of Special Needs Education. Vol. V, Dec. 2018. (10­25). ISSN: 2465­7387.

Gezawa, A. A., Ali, S. &Datiye, H. N. (2018). Innovation in entrepreneurship education for people with visual impairment in Nigeria. National Journal of Special Needs Education. Vol. V, Dec. 2018. (73­85). ISSN: 2465­7387.

Gwammaja, K. D. (2010). Karin magana a ƙasar Hausa. Kano: KDG. Publishers.

Guzman, A. B. & Tan, E. B. (2007). Understanding essence of scholarship from the live experiences of a select group of outstanding Filipino researchers. Educational research Journal, guidelines for children and families social services. Child and Family Agency.

Gwarzo, A. B. (ND). Children with low physical and health abibilities. Maiwa, D. A. &Ɗantata, G. F. (Ed). Reading in special education. (40­60). Zariya: ABU Press Ltd.

Ibrahim, K. (ND). Hearing impairments: causes, categories, characteristics and effects. Maiwa, D. A. Dantata, G. F (Ed). Reading in special education. (1­23). ABU Press Ltd.

Isah, M. S. (2017). Epilepsy: Concept causes, signs,and classification of students with epilepsy in Nigeria. National Journal of Special Needs Education. Vol. V. Dec. 2017. (74­87). ISSN: 2465­7387.

Junaidu, I. & 'Yarʼaduwa, T. M. (2007). Harshe da adabin Hausa a kammale don manyanmakarantunsakandare. Lagos: Spectrum Books Ltd.

Kirk, S. A. (1975). Educating exceptional children. 3rd Edition. Houghton Mifflin.

Koko, H. S. (1989). Karin magana a hannunmata a garinSakkwato. Kundindigirinafarko. Jamiʼar Sokoto.

Koko, H. S. (2011). Hausa cikin Hausa. SashenNazarin Harsunan Nijeriya COE Sokoto.

Kurfi, M. M. (2019). Magana iyawace. Katsina: Kanki classical media venturers.

Ladipo, S. O. (2006). The physically handicapped in regular schools. Obaini, T. C. (Ed). Teaching pupils with special needs in regular UBE classroom. Ikeja: Bookbuilders.

Lowenstein, D. H. (2003). Epilepsy. N. Engl. J. Med 349(13):1257­66. Doi: 10.1056/NEJMra022308.PMID14507951.

Musa, A. &Gwarzo, A. S. M. (2018). Children with language impairment: psychological implication for parents. National Journal of Special Needs Education. Vol. V, Dec. 2018. (170­179). ISSN: 2465­7387.

Muhammad, M. M. (2005). Adabin Hausa. Zariya: Ahmadu Bello University press Ltd.

Mujaheed, A. (2019). Burbushinnaƙasaaadabin Hausa: Tsokacidagakarinmagana. Kadaura Journal of Hausa Multi Disciplinary Studies. Vol. 1, No. 5. September, 2019. (240-249). ISSN: 2536-7609

Nahuce, I. M. (2008). Karin maganar Hausa a rubuce. Kundindigirinabiyu. SashenNazarin Harsunan Nijeriya Jamiʼar Usmanu Ɗanfodiyo, Sokoto.

Obalchume, N. (2009). Resources available to the visually impaired library uses in Nigeria: The wayout. Journal of Association Libraries for Visually Impaired 2(3), 65­74.

Okeke, B. A. (2001). Essential of special education. Jos: Afro­Orbr Publication Ltd.

Onuigbo, L. (2012). Reading comprehension intervention for students with visual impairment: International Journal of English and Literature. Vol. 2.

Ozoji, E. D. (2006). Repositioning special needs education for effective services delivery in Nigeria. Minna: Deka public publications.

Reddy, G. L., Ramar, R. &Kusumu, A. (2000). Education of children with special needs. Delhi: New Discovery Publications House.

Sarkin Gulbi, A. (2007). Nazari a kanalʼadar bara a ƙasarSakkwato. Kundindigirinabiyu. Jamiʼar Usmanu Ɗanfodiyo. Sokoto.

Wangara, H. G. (2014). Strategies for classroom management of children with hearing impairment. National Journal of Special Needs Education. Vol. I. No. I. Dec. 2014. 78­84. ISSN: 2465­7387.

World Health Organization. (2024). Global leprosy (Hansen disease) update, 2023: Elimination of leprosy disease is possible. Weekly epidemiological record, 13 September 2024, vol. 99. (501-521). https://enmedicine.medscape.com. Retreved on 30, August, 2025.

 

Rataye

SunayenWaɗanda Aka yi Hira da su

Lamba

Suna

Shekaru

Matsayi

Rana

WurinHira

 

Malam Mohammed Arɗo Abubakar

53

Sarkin makafin Adamawa

30/08/2025

A gidansa da keunguwarfaransa, Gombi, Adamawa

 

Malam Dahiru Iyawa

49

ShugabanmasularurarnaƙasanaGombi, Adamawa

02/09/2025

Кofar Mal. Arabiya, Gombi, Adamawa

 

Malam Yerima Muhammad

56

GaladimanmakafinGombi, Adamawa

04/09/2025

KasuwarButu Gombi, Adamawa

 Sokoto Journal of Linguistics

Post a Comment

0 Comments